Vachan Prerna Din 2026 : माजी राष्ट्रपती स्व. डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचा जन्मदिवस 15 ऑक्टोबर दिनविशेष हा ‘वाचन प्रेरणा दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण करणे, वाचन संस्कृतीला चालना देणे आणि मराठी भाषेचा प्रचार-प्रसार वाढवणे या उद्देशाने महाराष्ट्र शासनाच्या मराठी भाषा विभागाने १० सप्टेंबर २०२६ रोजी शासन परिपत्रक जारी केले आहे.
या परिपत्रकानुसार यावर्षी वाचन प्रेरणा दिनाच्या निमित्ताने शाळा, महाविद्यालये, शासकीय कार्यालये, ग्रंथालये तसेच विविध संस्थांनी विविध उपक्रम आयोजित करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
वाचन प्रेरणा दिन साजरा करणेबाबत – परिपत्रक
माजी राष्ट्रपती स्व. डॉ.ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचा दि.१५ ऑक्टोबर हा जन्म दिवस ‘वाचन प्रेरणा दिन” म्हणून साजरा करणेबाबत.
माजी राष्ट्रपती स्व. डॉ.ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचा दि.१५ ऑक्टोबर हा जन्म दिवस “वाचन प्रेरणा दिन” म्हणून साजरा करणेबाबत दिनांक 19 सप्टेंबर 2026 रोजी शासन परिपत्रक निर्गमित करण्यात आले आहे. त्यानुसार माजी राष्ट्रपती स्व.डॉ.ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांच्या स्मृतीजतन करण्याच्या उद्देशाने दि.१५ ऑक्टोबर हा त्यांचा जन्म दिवस ‘वाचन प्रेरणा दिन” म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय शासनाने घेतला आहे.
या निर्णयास अनुसरुन शालेय विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची प्रेरणा निर्माण करण्यासाठी व वाचनाची आवड वृद्धतीगत करण्याच्या दृष्टीने मराठी विश्वकोश आणि मराठी भाषेचा प्रचार व प्रसार करण्याच्या हेतूने “वाचन प्रेरणा दिन” साजरा करण्याबाबत निर्देश आहेत.
दिनांक 19 सप्टेंबर 2026 संदर्भीय शासन निर्णयानुसार सर्व माध्यमाच्या सर्व व्यवस्थापनांच्या शाळांना उपक्रमांचे आयोजन करण्याबाबतच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
वाचन प्रेरणा दिन का साजरा केला जातो?
स्व. डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांच्या स्मृती जतन करण्याच्या उद्देशाने त्यांचा जन्मदिवस १५ ऑक्टोबर हा ‘वाचन प्रेरणा दिन’ म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.
शालेय आणि महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची प्रेरणा निर्माण व्हावी तसेच वाचनाची आवड वाढावी, हा या उपक्रमामागील प्रमुख उद्देश आहे. यासाठी दरवर्षी विविध शासकीय विभाग आणि त्यांच्या अधिपत्याखालील संस्था वाचन प्रेरणा दिनानिमित्त कार्यक्रमांचे आयोजन करतात.
महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या साहित्यावर आधारित कार्यक्रम
यावर्षीच्या वाचन प्रेरणा दिनासाठी क्रांतिसूर्य महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्यासाठी त्यांच्या साहित्यावर आधारित कार्यक्रम आयोजित करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
यामध्ये महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी लिहिलेल्या ‘तृतीय रत्न’, ‘गुलामगिरी’, ‘शेतकऱ्यांचा आसूड’ तसेच छत्रपती शिवाजी महाराजांचा पोवाडा यांसारख्या साहित्यकृतींचा समावेश करण्यात आला आहे.
या साहित्याच्या अनुषंगाने अभिवाचन, परिसंवाद, चर्चासत्रे आणि पुस्तक प्रदर्शन यांसारखे कार्यक्रम आयोजित करण्याचे निर्देश आहेत.
ऑनलाइन आणि ऑफलाइन पद्धतीने कार्यक्रमांचे आयोजन
वाचन संस्कृती वाढवण्यासाठी यावर्षी ऑनलाइन तसेच ऑफलाइन अशा दोन्ही पद्धतीने कार्यक्रम आयोजित करता येणार आहेत.
समाजमाध्यमांचा वापर करून कार्यक्रमांची व्याप्ती वाढवावी आणि वाचन प्रेरणा दिनाचा संदेश मोठ्या प्रमाणावर एकाचवेळी पोहोचवावा, असे परिपत्रकात नमूद करण्यात आले आहे. कार्यक्रमांचे आयोजन करताना मराठी भाषेचा प्रचार, प्रसार, विकास, जतन आणि संवर्धन हे मराठी भाषा विभागाचे मुख्य धोरण लक्षात घेण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
मित्र आणि कुटुंबीयांना किमान एक पुस्तक भेट द्या
वाचन संस्कृती जोपासण्यासाठी प्रत्येकाने आपल्या मित्रांना किंवा कुटुंबातील सदस्यांना किमान एक पुस्तक भेट देऊन वाचनासाठी प्रोत्साहित करावे, असेही शासन परिपत्रकात सुचविण्यात आले आहे.
केवळ साहित्य नव्हे; विज्ञान आणि तंत्रज्ञानावरही भर
वाचन प्रेरणा दिनाचे कार्यक्रम केवळ ललित साहित्यापुरते मर्यादित ठेवू नयेत, असे स्पष्ट करण्यात आले आहे.
कार्यक्रमांमध्ये विज्ञान, तंत्रज्ञान, व्यवस्थापन, पर्यावरण, आरोग्य, संगणक, संकेतस्थळे आणि अवकाश विज्ञान यांसारख्या आधुनिक आणि काळानुरूप विषयांचाही समावेश करण्याच्या सूचना आहेत.
तरुणांसाठी रोजगाराभिमुख उपक्रम
वाचन संस्कृती वाढवण्यासोबतच मराठी भाषेचा प्रचार-प्रसार आणि तरुण पिढीला आकर्षित करण्यासाठी रोजगाराभिमुख उपक्रम आयोजित करण्याचेही सुचविण्यात आले आहे.
यामध्ये पुढील विषयांवर कार्यक्रम किंवा कार्यशाळा आयोजित करता येतील:
- अनुवाद लेखन
- व्यावसायिक लेखन
- पुस्तक निर्मिती व प्रकाशन प्रक्रिया
- ई-बुक
- स्व-प्रकाशन
- युनिकोडचा वापर
- ऑनलाइन पुस्तक विक्री
- लेखक-प्रकाशन करार
- संहिता लेखन
- विश्वकोशाबाबत माहिती कार्यशाळा
- शॉर्ट फिल्म / डॉक्युमेंटरी लेखन
सोशल मीडियावर ‘मराठी वाचन कट्टा’
आजच्या डिजिटल युगाचा विचार करून WhatsApp, Internet, Facebook, Twitter यांसारख्या सामाजिक माध्यमांवर वाचन संस्कृती वाढवणारे आणि वाचनाची प्रेरणा देणारे संदेश प्रसारित करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
तसेच सर्व संस्थांनी सोशल मीडियावर ‘मराठी वाचन कट्टा’ तयार करावा आणि मराठी आभासी (Digital) किंवा प्रत्यक्ष साहित्य संमेलन आयोजित करावे, असेही परिपत्रकात नमूद आहे.
विकिपीडियावर मराठी लेखनासाठी कार्यशाळा
मराठी भाषेतील ऑनलाइन ज्ञानसंपदा वाढवण्याच्या दृष्टीने विकिपीडिया सारख्या माध्यमांवर मराठीत अधिकाधिक लेखन व्हावे, यासाठी संबंधित कार्यशाळा आयोजित करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
व्याख्याने, चर्चासत्रे, अभिवाचन आणि ग्रंथ प्रदर्शन
वाचन प्रेरणा दिनाच्या निमित्ताने संदेश, व्याख्याने, चर्चासत्रे, अभिवाचन, सामूहिक वाचन आणि ग्रंथ प्रदर्शन यांसारख्या विविध उपक्रमांचे आयोजन करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
तसेच महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, राज्य मराठी विकास संस्था, भाषा संचालनालय आणि महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश निर्मिती मंडळ यांनी वर्षभर राबविण्यात येणाऱ्या वाचन संस्कृतीविषयक कार्यशाळांचे वेळापत्रक जाहीर करून त्यानुसार कार्यक्रम आयोजित करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
मातृभाषेच्या महत्त्वावर विचारमंथन
वाचन संस्कृती वाढवण्याबरोबरच मातृभाषेचे महत्त्व विद्यार्थ्यांपर्यंत आणि समाजापर्यंत पोहोचवण्यावरही भर देण्यात आला आहे.
मातृभाषेचे व्यक्तीगत आणि सामाजिक जीवनातील स्थान तसेच मानसशास्त्रीय आणि शिक्षणशास्त्रीय दृष्टिकोनातून मातृभाषेचे महत्त्व या विषयांवर विचारमंथनात्मक कार्यक्रम आयोजित करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
आधुनिक विज्ञान आणि तंत्रज्ञानावरील मराठी पुस्तके वाचकांपर्यंत पोहोचवणार
सकस साहित्याबरोबरच नवीन माहिती, आधुनिक विज्ञान आणि तंत्रज्ञानावरील मराठी पुस्तके वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याच्या उद्देशाने राज्यभर कार्यक्रम आयोजित करण्याचे निर्देश आहेत.
तसेच न्यायव्यवहार, शासन-प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, केंद्र व राज्य शासनाची कार्यालये आणि इतर कार्यालयांमध्ये मराठी भाषेच्या वापराबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी व्याख्याने, चर्चासत्रे, परिसंवाद, कार्यशाळा आणि सादरीकरणे आयोजित करण्यास सांगण्यात आले आहे.
तज्ज्ञांच्या मुलाखती आणि ऑनलाइन कार्यक्रम
आकाशवाणी, दूरदर्शन तसेच माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालयाच्या कार्यक्रमांमध्ये वाचन संस्कृती वाढवण्यासाठी मान्यवरांच्या मुलाखती आणि परिसंवाद आयोजित करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
याशिवाय मराठी भाषा, साहित्य आणि कोशवाङ्मय या विषयांवर ऑनलाइन व्याख्याने, चर्चासत्रे, परिसंवाद आणि कार्यशाळा घेण्याबरोबरच तज्ज्ञ, विचारवंत आणि साहित्यिकांच्या मुलाखती आयोजित करण्याचेही सुचविण्यात आले आहे.
वाचन संस्कृतीसाठी काम करणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांचा गौरव
वाचन संस्कृती वाढवण्यासाठी विविध माध्यमातून स्वयंस्फूर्तीने काम करणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांच्या कार्याला प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांचा गौरव किंवा सत्कार करण्याच्या सूचनाही परिपत्रकात देण्यात आल्या आहेत.
शासकीय कामकाजात मराठी भाषेच्या वापराबाबत जागरूकता
महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम, १९६४ नुसार वर्जित प्रयोजने वगळता शासकीय कामकाज १०० टक्के मराठी भाषेतून करणे आवश्यक असल्याचे परिपत्रकात नमूद करण्यात आले आहे.
तसेच त्रिभाषा सूत्रानुसार राज्यातील केंद्र शासनाच्या अखत्यारीतील कार्यालये आणि सार्वजनिक उपक्रमांमध्ये मराठी भाषेचा वापर करण्याबाबतही संबंधितांना शासनाच्या आदेशांची माहिती देण्याच्या सूचना जिल्हाधिकाऱ्यांना करण्यात आल्या आहेत.
शाळा-महाविद्यालयांना विशेष महत्त्व
वाचन संस्कृती वाढवण्यामध्ये शाळा हे महत्त्वाचे माध्यम असल्याचे शासन परिपत्रकात नमूद करण्यात आले आहे.
शालेय शिक्षण विभागाने आपल्या अखत्यारीतील संबंधित संस्थांना वाचन प्रेरणा दिनानिमित्त विविध कार्यक्रम आयोजित करण्याच्या सूचना द्याव्यात, असे निर्देश देण्यात आले आहेत.
तसेच ग्रंथालये, महाविद्यालये, तंत्रमहाविद्यालये, पदविका संस्था आणि अन्य संबंधित संस्थांनाही विविध कार्यक्रम आयोजित करण्याच्या सूचना देण्याची जबाबदारी उच्च व तंत्र शिक्षण विभागावर सोपविण्यात आली आहे.
जिल्हानिहाय साहित्य संस्थांची मदत
वाचन प्रेरणा दिनाचे कार्यक्रम सर्व जिल्ह्यांमध्ये आयोजित करण्यासाठी जिल्हाधिकाऱ्यांनी संबंधित साहित्य संस्थांची मदत घ्यावी, असे परिपत्रकात नमूद आहे.
यासाठी जिल्ह्यांचे विविध गट करून संबंधित साहित्य संस्थांची जबाबदारी निश्चित करण्यात आली आहे. नाशिक, धुळे, नंदुरबार, जळगाव, अहमदनगर, पुणे, सातारा, सांगली आणि सोलापूर या जिल्ह्यांसाठी महाराष्ट्र साहित्य परिषद, पुणे यांची मदत घेण्याचे नमूद आहे.
सर्व विभाग आणि अधिकाऱ्यांनी सहभागी व्हावे
सर्व मंत्रालयीन विभाग, विभागीय आयुक्त, जिल्हाधिकारी आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी यांनी आपल्या कार्यक्षेत्रातील संबंधितांच्या सहकार्याने वाचन प्रेरणा दिनाचा कार्यक्रम आयोजित करावा.
यासाठी अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांनी सहभागी व्हावे तसेच आवश्यक ते निर्देश संबंधितांना द्यावेत, असे शासनाने स्पष्ट केले आहे.
वर्षभर वाचन संस्कृती वाढवण्यावर भर
या परिपत्रकातून केवळ १५ ऑक्टोबर रोजी एक दिवसाचा कार्यक्रम आयोजित करण्याऐवजी वाचन संस्कृतीला सातत्याने चालना देण्याचा दृष्टिकोन दिसून येतो.
राज्य मराठी विकास संस्थेने वाचन संस्कृती वाढवण्यासाठी नवीन उपक्रम सुरू करून त्यांचे वर्षभराचे वेळापत्रक तयार करण्यासाठी शासनास प्रस्ताव सादर करावा. तसेच विश्वकोश निर्मिती मंडळाने विश्वकोशाच्या नोंदी अद्ययावत करण्यासाठी प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि नोंदींची संख्या वाढवण्यासाठी कार्यक्रम निश्चित करून त्याची अंमलबजावणी करावी, असे निर्देश देण्यात आले आहेत.
निष्कर्ष
१५ ऑक्टोबरचा वाचन प्रेरणा दिन हा केवळ पुस्तक वाचनापुरता मर्यादित न ठेवता वाचनाची सवय, मराठी भाषेचा वापर, आधुनिक ज्ञान-विज्ञानाची माहिती, डिजिटल माध्यमातील मराठी लेखन आणि रोजगाराभिमुख लेखन कौशल्ये यांना चालना देणारा व्यापक उपक्रम म्हणून राबविण्याच्या सूचना यावर्षीच्या शासन परिपत्रकातून देण्यात आल्या आहेत.
शाळा, महाविद्यालये, ग्रंथालये, शासकीय कार्यालये तसेच विविध साहित्य आणि सांस्कृतिक संस्थांनी आपल्या स्तरावर या उपक्रमात सहभागी होऊन वाचन संस्कृती आणि मराठी भाषेच्या संवर्धनाला चालना देण्याचे आवाहन या परिपत्रकातून करण्यात आले आहे.
