इयत्ता 1 ली ते इयत्ता 12 वी पर्यंतच्या विशेष गरजा असणाऱ्या (दिव्यांग) विद्यार्थ्यांच्या अध्ययन शैलीनुसार मूल्यमापन व परीक्षा पद्धतीबाबत शैक्षणिक सवलती संदर्भातील शालेय शिक्षण विभागाचा दिनांक 16 ऑक्टोबर 2018 रोजीच्या शासन निर्णयानुसार मार्गदर्शन सूचना देण्यात आलेल्या आहेत. याबद्दलची सविस्तर माहिती व GR डाउनलोड लिंक या लेखात दिली आहे.
दिव्यांग व्यक्तींचा अधिकार अधिनियम, 2016 (Right of Person With Disability Act (RPWD Act) संदर्भात केंद्र शासनाने दि.२८ डिसेंबर, २०१६ रोजी अधिसूचना निर्गमित केली आहे. या अधिनियमातील प्रकरण 3, शिक्षण, कलम 16 व 17 व प्रकरण 6 कलम 31 व 32 मध्येही RTE Act, 2009 चा संदर्भ नमूद करुन विशेष शैक्षणिक गरजा असणाऱ्या बालकांमध्ये कोणताही भेदभाव न करता समावेशित शिक्षणाद्वारे सर्व विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्याबाबत नमूद केले आहे.
बालकांचा मोफत व सक्तीचा शिक्षणाचा अधिकार, अधिनियम, 2009 व भारतीय संविधान कलम 45 नुसार शिक्षण हा प्रत्येक मुलाचा मूलभूत हक्क आहे. वय वर्षे 6 ते 14 वर्षांच्या प्रत्येक बालकास व विशेष गरजा असणाऱ्या विद्यार्थ्यांना वयाच्या 18 वर्ष वयोगटापर्यंत मोफत व सक्तीचे शिक्षण विषयक सुविधा देणे आवश्यक आहे.
शिक्षण विभाग अध्ययनार्थी दृष्टिकोनातून सर्व बालकांकडे बघत असून त्यांच्याकडून अपेक्षित बदल व अध्ययन निष्पत्ती येणे आवश्यक असते यासाठी काम करत असते. त्यानुषंगाने समावेशित शिक्षणाची संकल्पना, तत्त्वानुसार व काळानुरूप होणाऱ्या बदलानुसार समावेशित शिक्षणाकडून सामान्यीकरणाकडे वाटचाल करण्यासाठी ही संकल्पना भविष्यात विकासात्मक परिवर्तनानुसार निरंतर सुरु राहणे ही काळाची गरज आहे.
त्यानुषंगाने विशेष गरजा असणाऱ्या (दिव्यांग) विद्यार्थ्यांचे अध्ययन, अध्यापन पद्धती व मूल्यमापनाची तंत्रे ही देखील विविध अध्ययन शैलीनुसार श्रवण, दृश्य, स्पर्श, बहु अध्ययन शैली (Audio Learner, Visual Learner, Kinaesthetic Learner, Multi Learner) इ. अध्ययन शैलीनुसार असणे आवश्यक आहे. त्यासाठी अध्ययन शैलीनुसार Facilitator म्हणून वर्ग शिक्षकांनी अध्यापन करण्याची गरज आहे.
विशेष गरजा असणाऱ्या (दिव्यांग) म्हणजे अंशतः अंध/पूर्णतः अंध, कर्णबधीर, भाषा व वाचादोष, अस्थिव्यंग, मानसिक आजार, अध्ययन अक्षम, सेरेब्रल पालसी, स्वमग्न, बहुविकलांग, कुष्ठरोग निवारित, शारीरिक वाढ खुंटणे, बौद्धिक अक्षम (मतिमंद), स्नायूंची विकृती, मज्जासंस्थेचा तीव्र आजार, मल्टीपल स्क्लेरॉसिस (Multiple Sclerosis), थॅलसेमिया, हिमोफिलिया, सिकल सेल आजार, ॲसिड ॲटॅक व्हिक्टिम, पार्किनसन्स आजार इ. 21 प्रवर्गातील व इतर आव्हानात्मक परिस्थितीत आढळून आलेल्या विद्यार्थ्यांना जवळच्या शाळेत शिक्षण देताना सुयोग्य अध्ययन शैलीचा उपयोग करतांना गोष्टींचा सखोल अभ्यास होणे आवश्यक आहे.
म्हणून वेगळ्या अध्ययन शैलीच्या गरज असणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे इतर सामान्य विद्यार्थ्यांच्या बरोबरीने प्रत्येक घटकामध्ये मूल्यमापन न करता त्यांच्या अध्ययन शैलीनुसार ज्ञानाच्या, भाषेच्या मूल्यमापनाच्या पद्धती विकसित असणे अपेक्षित आहे.
संदर्भित शासन निर्णयाद्वारे विशेष गरजा असणाऱ्या (दिव्यांग) विविध बहु अध्ययनशैलीच्या विद्यार्थ्यांसाठी सर्वसाधारण विद्यार्थ्यांना असलेल्या परीक्षा योजनेप्रमाणे मूल्यमापन न करता परीक्षा पद्धतीमध्ये अनुकूलन (Adaptive Approach) करुन देणे आवश्यक आहे.
परिणामी Facilitator / शिक्षक यांनी अध्यापन केलेल्या व उपयोगात आणलेल्या मूल्यमापन पद्धतीमध्ये विद्यार्थ्यामध्ये प्रगती चांगली दिसून येईल व शिक्षकांमध्ये आनंद, विश्वास व स्वयंप्रेरणा दिसून येईल. या विद्यार्थ्यांना नवनवीन अभ्यास क्षेत्रांची ओळख होणे, बुद्धी कौशल्य, उद्यमशीलता या सर्व बाबींचा म्हणजेच सर्वंकष अभ्यास होणे आवश्यक आहे.
याकरिता या विशेष शैक्षणिक गरजा असणाऱ्या (दिव्यांग) बहु अध्ययन शैलीच्या विद्यार्थ्यांना जवळच्या शाळेत सर्व मुलांबरोबर एकत्रित शिक्षण घेता यावे, याकरिता प्राथमिक स्तरावर इयत्ता १ ली ते इयत्ता ८ वी करिता सर्व शिक्षा अभियान (दिव्यांग) समावेशित शिक्षण (IED Inclusive Education for Disabled) व इयत्ता ९ वी ते इयत्ता १२ वी पर्यंतच्या विद्यार्थ्यांकरिता राष्ट्रीय माध्यमिक शिक्षा अभियान – (दिव्यांग) समावेशित शिक्षण माध्यमिक स्तर (IEDSS-Education for Disabled at Secondary State) सुरु करण्यात आलेले होते.
या सर्वांचा विचार आता एकत्रितपणे समग्र शिक्षा अभियानांतर्गत पूर्व प्राथमिक ते उच्च माध्यमिक स्तरापर्यंत समतात्मक दृष्टिकोनातून गुणात्मक समानता साध्य करण्यासाठी होत आहे.
या विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन व परीक्षा पद्धती अध्ययन शैलीनुसार (Learning Style) असणे आवश्यक आहे. यासाठी विशेष गरजा असणाऱ्या (दिव्यांग) विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन व परीक्षा पद्धतीमध्ये समतात्मक दृष्टिकोनातून अध्ययन शैलीनुसार अनुकूलन Adaptation करुन समाजातील उत्पादक घटक म्हणून समान पातळीवर आणणे हा देखील यामागील मुख्य उद्देश आहे.
विशेष गरजा असणाऱ्या (दिव्यांग) विद्यार्थ्यांना अध्ययन अध्यापन व मूल्यमापनामध्ये गरजेनुसार अध्ययनार्थी दृष्टिकोनातून अध्ययनशैलीनुसार अध्यापन व अनुकूलित (Adaptive) मूल्यमापन पद्धतीचा उपयोग करण्यासंदर्भात शासन स्तरावरुन समिती गठीत करण्यात आली होती.
या समितीच्या शिफारशीनुसार इयत्ता १ली ते इयत्ता १२ वी पर्यंतच्या विद्यार्थ्यांना अध्ययन शैलीनुसार सुलभ अध्ययन व अध्यापन व अनुकूलित (Adaptive) मूल्यमापन पद्धतीचा व शैक्षणिक सवलतींचा उपयोग करण्यात यावा ही बाब शासनाच्या विचाराधीन होती, त्यानुसार खालील निर्णय घेण्यात येत आहे.
दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी शैक्षणिक सवलती – इयत्ता 1 ली ते 12 वी शासन निर्णय
शालेय शिक्षण व क्रीडा विभागाचे दिनांक 8 जानेवारी, 2016, दिनांक 15 फेब्रुवारी, 2016 व दिनांक 11 जानेवारी, 2017 रोजीचे शासन निर्णय अधिक्रमित करण्यात येत असून या सर्व शासन निर्णयातील तरतुदींचा विचार करुन सर्वसमावेशक एकच शासन निर्णय निर्गमित करण्यात येत आहे.
समावेशित शिक्षण संकल्पनेनुसार अध्ययनार्थी दृष्टिकोनातून ग्रामीण, दुर्गम, अतिदुर्गम, निमशहरी व शहरी भागांतील इयत्ता पूर्व प्राथमिक ते 12वी पर्यंतच्या विशेष गरजा असणाऱ्या अंशतः अंध/पूर्णतः अंध, कर्णबधीर, भाषा व वाचादोष, अस्थिव्यंग, मानसिक आजार, अध्ययन अक्षम, सेरेब्रल पालसी, स्वमग्न, बहुविकलांग, कुष्ठरोग निवारित, शारीरिक वाढ खुंटणे, बौद्धिक अक्षम (मतिमंद), स्नायूची विकृती, मज्जासंस्थेचा तीव्र आजार, मल्टीपल स्क्लेरॉसिस (Multiple Sclerosis), थॅलसेमिया, हिमोफिलिया, सिकल सेल आजार, ॲसिड ॲटॅक व्हिक्टिम, पार्किनसन्स आजार इ. 21 प्रवर्गातील व इतर आव्हानात्मक परिस्थिती आढळून आलेली बालके शिक्षणापासून वंचित राहू नयेत.
तसेच त्यांना सर्वांसोबत शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात टिकवून ठेवण्यासाठी जवळच्या सर्व व्यवस्थापनांच्या नियमित शाळेतच प्रवेश, आवश्यकतेनुसार विद्यार्थ्यांना अध्यापन सहाय्यभूत सेवा, अनुकूलित परीक्षा / मूल्यमापन पद्धती व शिक्षकांना मार्गदर्शन तसेच क्षेत्रीय यंत्रणा व समुदायाचे सक्षमीकरण करणे, हे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
इयत्ता पूर्व प्राथमिक ते 12 वी पर्यंतच्या विशेष शैक्षणिक गरजा असणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे इतर सामान्य विद्यार्थ्यांच्या बरोबरीने प्रत्येक घटकामध्ये मूल्यमापन / मूल्यमापन न करता त्यांच्या अध्ययन शैलीनुसार ज्ञानाच्या, भाषेच्या / विषयवार अनुकूलित अध्यापन मूल्यमापनाच्या पद्धती उपयोगात आणणे अपेक्षित आहे.
प्राथमिक व उच्च प्राथमिक स्तरावर (इयत्ता 1ली ते 8वी) पर्यंतच्या विद्यार्थ्यांच्या शाळांमधील सर्व प्रकारच्या परीक्षांचे / मूल्यमापनासाठी, सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन आणि माध्यमिक व उच्च माध्यमिक स्तरावरील (इयत्ता 9वी ते 12वी) पर्यंतच्या परीक्षा पद्धतीमध्ये अनुकूलित मूल्यमापन / मूल्यमापन पद्धतीचा उपयोग करण्यास मान्यता देण्यात येत आहे.
त्यासाठी अध्ययन शैलीनुसार अनुषंगिक व्यवस्था व शैक्षणिक सवलतींचा उपयोगास देखील मान्यता देण्यात येत आहे.
समावेशनामध्ये केवळ विशेष गरजा असणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा समावेश नसून इतर घटकातही शिक्षणात आव्हाने येणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा समावेश आहे.
त्यामुळे ज्या ज्या बालकांना शिक्षणात आव्हाने येतात, त्यांची आव्हाने कमी करुन त्यांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात टिकवून ठेवण्यासाठी मानवी अधिकारानुसार प्रत्येक व्यक्तीमध्ये सार्वत्रिक मानवता भाव निर्माण करणे व सर्व मुले शिकू शकतात, ही भावना दृढ करण्यासाठी समावेशनाबाबतची संकल्पना “समतेतून समानता” आणण्यासाठी या शासन निर्णयानुसार पुढील काही उद्दिष्टे निश्चित करण्यात येत असून, त्यानुषंगाने सूचना देण्यात येत आहेत.
१. उद्दिष्टे
1.1 शिक्षण हक्क कायद्यानुसार 18 वर्षे वयोगटापर्यंतच्या विशेष गरजा असणारे बालकांचे समतेतून समानता व गुणवत्ता वाढविणे. 100 टक्के अध्ययनार्थी कोणत्या तरी एक शब्दामध्ये/संकल्पनामध्ये अडतात, त्यांना आव्हाने येतात अशा वेळी प्रत्येक विद्यार्थ्याला कोठे ना कोठे मार्गदर्शनाची गरज असते, ते विशेष मार्गदर्शन त्यांना दिले गेले नाही तर ते तेथेच थांबतात व त्यांच्या पुढील संकल्पना स्पष्ट न झाल्याने पर्यायाने शाळाबाह्य / समाजबाह्य होतात. त्यामुळे कोणत्याही बालकांना असमर्थाचे लेबल न लावता सर्व मुले शिकू शकतात, अशा प्रकारची भावना सर्व शिक्षकांमध्ये दृढ करणे.
1.2 दिव्यांग विद्यार्थ्यांची क्षमता / गरज विचारात घेऊन उपलब्ध अध्ययन शैलीची निश्चिती वर्गशिक्षकांनी करावी. उपयुक्त शैलीची शास्त्रीयदृष्ट्या येणारे नवीन बदल समजून घेऊन शिक्षकांनी दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी आधुनिक अध्ययन अध्यापन पद्धतीचा वापर करणे.
1.3 दिव्यांग विद्यार्थ्यांच्या पालकांमध्ये सुरक्षिततेची भावना निर्माण करून ते आपल्या पाल्यांना शाळेत शिकण्यास प्रोत्साहन करतील. आपले मूलही शिकू शकते, असा आत्मविश्वास पालकांमध्ये निर्माण करणे.
1.4 शाळा व्यवस्थापन समित्या गरजाविशिष्ट विद्यार्थ्यांना सुलभ अध्ययनासाठी लागणाऱ्या साहित्याची उपलब्धता समाज सहभागातून करतील. तसेच सर्व उपलब्ध शैक्षणिक / वैद्यकीय सुविधा / सवलतींची माहिती दिव्यांग विद्यार्थ्यांच्या पालकांना देतील.
1.5 वरसोर्स टीचर, यांच्या सहकार्याने वर्गशिक्षकाने दिव्यांग विद्यार्थ्यांचे अध्ययन योग्यरित्या होईल यासाठी प्रयत्न करावेत.
(2) प्रपत्र “अ” मध्ये नमूद दिव्यांग प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांकरिता आवश्यक अध्ययन / शैक्षणिक सवलती / सुविधा शासन निर्णयान्वये लागू राहतील. या दिल्या गेलेल्या सवलतींचा गरजेनुसार वापर करण्यात यावा. या सवलतींचा वापर अध्ययनास पूरक म्हणून वापरण्यात याव्यात. जेणेकरून तो स्वयं अध्ययनाकरिता देखील प्रोत्साहित होईल.
इयत्ता १ ली ते ८ वी तील विद्यार्थ्यांचे सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन करताना नमूद केलेल्या ८ तंत्रांपैकी विद्यार्थ्यांची क्षमता पाहून योग्य तंत्र निवडून मूल्यमापन करावे.
तसेच महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाने/ महाराष्ट्र राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद, पुणे यांनी निर्धारित केलेल्या विषयांपैकी कोणतेही मुख्य विषय / ग्रेडिंग विषय निवडण्याचे अधिकार दिव्यांग विद्यार्थ्यांना राहतील.
(3) शाळा स्तरावर त्यांच्या पालकांच्या अर्जाच्या विचार करुन, विषयांची मुभा देण्याचे अधिकार शाळांच्या मुख्याध्यापकांना राहतील.
(4) सदर शासन निर्णयाच्या अनुषंगाने विषय योजनेबाबत आवश्यक पुढील सूचना महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाने / महाराष्ट्र राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद, पुणे यांच्यातर्फे सर्व शाळांच्या मुख्याध्यापकांना देण्यात याव्यात.
(5) महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या परीक्षेस बसणाऱ्या दिव्यांग विद्यार्थ्यांच्या दिव्यांग प्रकाराचे संकेतांक कोडिंग त्यांच्या उत्तर पत्रिकेवर होणे गरजेचे आहे. त्यानुसार आवश्यक कार्यवाही महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ पुणे यांच्यातर्फे करण्यात यावी.
(6) दिव्यांग विद्यार्थ्यांकरीता दिल्या जाणाऱ्या शैक्षणिक सवलती / सोयी सुविधा या संदर्भातील मार्गदर्शक सूचना व त्यानुषंगाने आवश्यक नियोजन महाराष्ट्र राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद, पुणे येथील समता विभागामार्फत करण्यात येतील. दिव्यांगत्वाच्या प्रकारानुसार उपयुक्त अध्ययनशैलीच्या माहितीबाबतच्या सूचना महाराष्ट्र राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद, पुणे यांच्या मार्फत देण्यात याव्यात.
(7) दिव्यांग विद्यार्थ्यांची नोंदणी सरल या संगणक प्रणालीमध्ये (दिव्यांग प्रकारानिहाय) करण्यात यावी.
(8) वैद्यकीय प्रमाणपत्र मिळेपर्यंत शालेय स्तरावर मुख्याध्यापक व शिक्षकांनी मूल्यमापन करून त्यांना योग्य त्या शैक्षणिक सुविधा (प्रपत्र “अ” व “ब”) त्यांच्या अधीन राहून द्याव्यात.
(9) दिव्यांग विद्यार्थ्यांच्या वैद्यकीय तपासणी व मूल्यमापन व प्रमाणपत्राकरीता आवश्यक निकष सार्वजनिक आरोग्य विभागाच्या क्र. अप्रववि-2018/प्र.क्र.46/आरोग्य-6 दि. 14 सप्टेंबर, 2018 रोजीच्या शासन निर्णयान्वये नमूद करण्यात आले आहे. तसेच रुग्णालयाची नावे नमूद करण्यात आली आहेत. त्यानुसार शाळांच्या मुख्याध्यापक / पालक यांनी संशयित (At-Risk) दिव्यांग विद्यार्थ्यांची आवश्यकतेनुसार तपासणी करावी.
(10) प्रपत्र “अ” व “ब” मध्ये नमूद करण्यात आलेल्या शैक्षणिक सवलती / सुविधा शालेय विद्यार्थी व 10 वी व 12 वीच्या विद्यार्थ्यांना सन 2018-19 या शैक्षणिक वर्षापासून लागू राहतील.
दिव्यांग 21 प्रकारनिहाय परीक्षा व मूल्यमापन पद्धती, शैक्षणिक सवलती
महाराष्ट्र शासनाच्या 16 ऑक्टोबर 2018 रोजीच्या शासन निर्णयानुसार इयत्ता 1 ली ते 12 वी पर्यंतच्या विशेष गरजा असणाऱ्या दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी त्यांच्या अध्ययनशैली व गरजेनुसार परीक्षा, मूल्यमापन आणि शैक्षणिक सवलती देण्याची तरतूद करण्यात आली आहे. इयत्ता 1ली ते 8वीसाठी सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन, तर इयत्ता 9वी ते 12वीसाठी अनुकूलित (Adaptive) मूल्यमापन पद्धतीचा वापर करण्यास मान्यता देण्यात आली आहे.
सर्व दिव्यांग 21 प्रकारातील विद्यार्थ्यांसाठी शैक्षणिक सवलती
या GR नुसार दिव्यांग 21 प्रवर्गासाठी एकसारख्या सर्व सवलती दिलेल्या नाहीत. मात्र अनेक प्रवर्गांसाठी पुढील मूलभूत परीक्षा सवलती समान किंवा जवळपास समान आहेत.
- विद्यार्थ्याच्या सोयीनुसार जवळचे परीक्षा केंद्र देण्यात यावे. शक्यतो विद्यार्थी ज्या शाळेत शिकतो त्याच शाळेत किंवा घराजवळ परीक्षा केंद्र देण्याची तरतूद आहे.
- परीक्षेचा पेपर सोडवण्यासाठी प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ देण्यात यावा.
- अनुत्तीर्ण होणाऱ्या विद्यार्थ्यांना कमाल 20 गुणांची सवलत एका विषयात किंवा सर्व विषयांमध्ये विभागून देता येते.
- वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार गरज असल्यास लेखनिकाची सुविधा देता येते.
- अनेक प्रवर्गांसाठी गरजेनुसार प्रौढ लेखनिक देण्याची तरतूद आहे.
- दिव्यांग विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन त्यांच्या अध्ययनशैलीनुसार आणि गरजेनुसार अनुकूलित पद्धतीने करावे.
- इयत्ता 1ली ते 9वीसाठी गरजेनुसार अनुकूल/फेरबदल केलेली प्रश्नपत्रिका देण्याची तरतूद अनेक प्रवर्गांसाठी आहे.
- इयत्ता 1ली ते 8वीमध्ये विद्यार्थ्याच्या क्षमतेनुसार योग्य मूल्यमापन तंत्र निवडण्याची तरतूद आहे.
- दिव्यांग विद्यार्थ्यांना निर्धारित विषयांपैकी आवश्यकतेनुसार मुख्य विषय/ग्रेडिंग विषय निवडण्याचा अधिकार आहे आणि पालकांच्या अर्जाचा विचार करून विषयांची मुभा देण्याचा अधिकार मुख्याध्यापकांना आहे.
महत्त्वाचे: 20 गुणांची सवलत ही सरसकट सर्वांना मिळणारे अतिरिक्त 20 गुण नसून, GR मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे अनुत्तीर्ण होणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी कमाल 20 गुणांची सवलत आहे. तसेच बोर्डाच्या सवलतीचे गुण नियमितपणे सर्व 6 विषय घेऊन परीक्षेला बसणाऱ्या विद्यार्थ्यांनाच लागू असल्याचे संबंधित प्रवर्गांमध्ये नमूद आहे.
1. अंशतः अंध / पूर्णतः अंध विद्यार्थी
या विद्यार्थ्यांसाठी जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, अनुत्तीर्ण झाल्यास कमाल 20 गुणांची सवलत आणि वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार लेखनिकाची सुविधा आहे.
इयत्ता 10वी व 12वीमध्ये गणित, पुस्तकपालन/लेखाकर्म, भौतिकशास्त्र व रसायनशास्त्रासाठी Talking Calculator वापरण्याची परवानगी आहे. अंशतः अंध विद्यार्थ्यांना Arial 20 Size मधील मोठ्या अक्षरांची प्रश्नपत्रिका, Sketch Pen, Glass Magnifier, Mathematical Table/Trailer Frame, Abacus आणि भूमितीय साहित्य वापरण्याची सुविधा आहे.
विज्ञान व तंत्रज्ञान विषयाच्या प्रात्यक्षिक परीक्षेऐवजी तोंडी परीक्षा देता येते. आकृत्या व नकाशे काढण्यामध्ये सवलत असून त्याचे गुण प्रमाणात देण्याची तरतूद आहे.
पूर्वपरवानगी घेऊन NVDA/Super Nova सारख्या स्क्रीन-रीडिंग सॉफ्टवेअरच्या मदतीने संगणकावर परीक्षा देण्याची सुविधाही आहे. इयत्ता 1ली ते 9वीसाठी गरजेनुसार अनुकूल प्रश्नपत्रिका देता येते.
2. कुष्ठरोगातून बरे झालेले विद्यार्थी (Leprosy Cured Persons)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, अनुत्तीर्ण विद्यार्थ्यांना कमाल 20 गुणांची सवलत आणि वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार लेखनिकाची सुविधा दिली जाते.
शाळा किंवा कनिष्ठ महाविद्यालयात शरीराची योग्य स्थिती व बसण्याची व्यवस्था होण्यासाठी अनुकूल टेबल, Typing Machine/Computer आणि खुर्ची उपलब्ध करून देण्याची तरतूद आहे.
3. कर्णबधीर विद्यार्थी (Hearing Impairment)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ आणि अनुत्तीर्ण विद्यार्थ्यांना कमाल 20 गुणांची सवलत आहे.
प्रश्नांची उत्तरे अपेक्षित शब्दमर्यादेपेक्षा कमी शब्दांत लिहिता येतात. दीर्घोत्तरी प्रश्नांची उत्तरे मुख्य मुद्द्यांमध्ये (Key Points) लिहिता येतात.
Spelling, Grammar आणि Punctuation चुकांबाबत गुण कमी करू नयेत. मौखिक मूल्यमापनासाठी लेखी पर्याय द्यावा. परीक्षेतील मौखिक सूचना फलकावर लेखी द्याव्यात. इयत्ता 1ली ते 9वीसाठी गरजेनुसार फेरबदल केलेली प्रश्नपत्रिका देता येते.
4. अस्थिव्यंग विद्यार्थी (Locomotor Disability)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, अनुत्तीर्ण विद्यार्थ्यांना कमाल 20 गुणांची सवलत आणि गरजेनुसार लेखनिकाची सुविधा आहे.
शाळा व कनिष्ठ महाविद्यालयात योग्य स्थितीत बसण्यासाठी अनुकूल टेबल, Typing Machine/Computer व खुर्चीची व्यवस्था करता येते. त्यासाठी शिक्षण मंडळाची मान्यता/पूर्वपरवानगी आवश्यक आहे.
आकृत्या, नकाशे व तक्ते काढण्यासाठी सवलत आहे. प्रात्यक्षिक परीक्षेऐवजी तोंडी किंवा बहुपर्यायी उत्तरांची लेखी परीक्षा देता येते. Pencil Grip सारखी अनुकूल साधने वापरण्याची परवानगी आहे.
5. शारीरिक वाढ खुंटणे (Dwarfism)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, अनुत्तीर्ण विद्यार्थ्यांना कमाल 20 गुणांची सवलत आणि गरजेनुसार लेखनिकाची सुविधा आहे.
शाळा व कनिष्ठ महाविद्यालयात शरीराची योग्य स्थिती व बसण्यासाठी अनुकूल टेबल, Typing Machine/Computer आणि खुर्ची उपलब्ध करून देण्याची तरतूद आहे.
6. बौद्धिक अक्षम (Intellectual Disability)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, अनुत्तीर्ण विद्यार्थ्यांना कमाल 20 गुणांची सवलत, लेखनिक आणि गरजेनुसार प्रौढ लेखनिक देता येतो.
इयत्ता 1ली ते 9वीमध्ये गरजेनुसार आणि इयत्ता 10वी व 12वीमध्ये गणित, पुस्तकपालन/लेखाकर्म, भौतिकशास्त्र व रसायनशास्त्रासाठी Calculator वापरता येतो.
अनुकूल टेबल, Typing Machine व खुर्चीची व्यवस्था करता येते. आकृत्या व नकाशे काढण्यासाठी सवलत, प्रात्यक्षिकाऐवजी तोंडी/बहुपर्यायी लेखी परीक्षा, सोपी प्रश्नपत्रिका, अध्ययन-अध्यापन साहित्य वापरण्याची लवचिकता आणि Spelling, Grammar, Punctuation चुकांसाठी गुण न कमी करण्याची तरतूद आहे.
7. बहुविकलांग विद्यार्थी (Multiple Disability)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत, लेखनिक आणि गरजेनुसार प्रौढ लेखनिक देता येतो.
इयत्ता 1ली ते 9वीमध्ये आणि इयत्ता 10वी/12वीतील निर्दिष्ट विषयांमध्ये Calculator वापरण्याची सुविधा आहे. अनुकूल टेबल, Typing Machine आणि खुर्चीची व्यवस्था करता येते.
आकृत्या व नकाशे काढण्याची सवलत, विज्ञान-तंत्रज्ञान प्रात्यक्षिकाऐवजी तोंडी परीक्षा, गरजेनुसार फेरबदल केलेली प्रश्नपत्रिका, स्वतंत्र बैठक व्यवस्था, आवश्यकतेनुसार दुभाषिक/वाचक आणि Pencil/Grip सारखी अनुकूल साधने वापरण्याची परवानगी आहे.
8. मानसिक आजार (Mental Illness)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत, लेखनिक व आवश्यकतेनुसार प्रौढ लेखनिक देता येतो.
Calculator, अनुकूल टेबल, Typing Machine व खुर्चीची सुविधा आहे. वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार गरज असल्यास परीक्षा स्वतंत्र वर्गात घेता येते.
विद्यार्थी अचानक आक्रमक किंवा हिंसक झाल्यास परिस्थिती हाताळू शकणारा पर्यवेक्षक नियुक्त करण्याची तरतूद आहे.
9. ऑटिस्टिक / स्वमग्न विद्यार्थी (Autism)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत, लेखनिक व प्रौढ लेखनिक, Calculator आणि अनुकूल टेबल/Typing Machine/खुर्चीची सुविधा आहे.
विद्यार्थ्याला सुरक्षित वाटणारी व्यक्ती परीक्षा वर्गाजवळ उपस्थित राहू शकते. आकृत्या, नकाशे व तक्ते काढण्याची सवलत आहे.
प्रात्यक्षिक व प्रकल्प परीक्षेसाठी तोंडी किंवा बहुपर्यायी लेखी पर्याय आहे. मौखिक मूल्यमापनासाठी लेखी पर्याय, आवश्यकतेनुसार वाचक/Prompter, कमी शब्दांत किंवा Key Points मध्ये उत्तरे लिहिण्याची मुभा आणि स्वतंत्र वर्गात परीक्षा घेण्याची सुविधा आहे.
परीक्षेदरम्यान अचानक उपचाराची गरज निर्माण होऊन हॉस्पिटलमध्ये दाखल व्हावे लागल्यास Re-Exam ची परवानगी देता येते. वेगळ्या प्रकारचे Pencil, Pen, Gripper वापरता येतात. उत्तरपत्रिका टाईप करून किंवा लिहून देण्याची परवानगी आहे. Spelling, Grammar आणि Punctuation चुकांसाठी गुण कमी करू नयेत. मौखिक सूचना फलकावर लिहाव्यात आणि इयत्ता 1ली ते 9वीसाठी अनुकूल प्रश्नपत्रिका देता येते.
10. सेरेब्रल पालसी (Cerebral Palsy)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत, लेखनिक आणि प्रौढ लेखनिक देता येतो.
Calculator, अनुकूल टेबल, Typing Machine, Computer व खुर्चीची सुविधा आहे. आकृत्या, नकाशे व तक्ते काढण्याची सवलत आहे.
प्रात्यक्षिकाऐवजी तोंडी किंवा बहुपर्यायी लेखी परीक्षा देता येते. अतिरिक्त सूचना किंवा संकेतांची गरज असल्यास स्वतंत्र बैठक व्यवस्था करता येते. Pencil/Grip सारखी अनुकूल साधने आणि गरजेनुसार जाड कागद/जाड पानांची उत्तरपत्रिका देण्याची सुविधा आहे. इयत्ता 1ली ते 9वीसाठी अनुकूल प्रश्नपत्रिका देता येते.
11. स्नायूंची विकृती (Muscular Dystrophy)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत, लेखनिक व आवश्यकतेनुसार प्रौढ लेखनिक देता येतो.
अनुकूल टेबल, Typing Machine, Computer व खुर्चीची सुविधा आहे. आकृत्या, नकाशे व तक्ते काढण्याची सवलत आहे.
प्रात्यक्षिकाऐवजी तोंडी किंवा बहुपर्यायी लेखी परीक्षा देता येते आणि इयत्ता 1ली ते 9वीसाठी गरजेनुसार अनुकूल प्रश्नपत्रिका देता येते.
12. मज्जासंस्थेचे तीव्र आजार (Chronic Neurological Conditions)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत, लेखनिक आणि आवश्यकतेनुसार प्रौढ लेखनिक देता येतो.
अनुकूल टेबल, Typing Machine, Computer व खुर्चीची सुविधा आहे. आकृत्या, नकाशे व तक्ते काढण्याची सवलत आहे.
प्रात्यक्षिक परीक्षेऐवजी तोंडी किंवा बहुपर्यायी लेखी परीक्षा देता येते.
13. अध्ययन अक्षम विद्यार्थी (Learning Disability)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत, लेखनिक आणि प्रौढ लेखनिक देता येतो.
Calculator वापरण्याची सुविधा आहे. आकृत्या व नकाशे काढण्यासाठी सवलत आहे. प्रात्यक्षिकाऐवजी तोंडी किंवा बहुपर्यायी लेखी परीक्षा देता येते.
कारक कौशल्य कमी असल्यास Adaptive Pencil, Pen आणि Gripper वापरता येतात. उत्तर अपेक्षित शब्दमर्यादेपेक्षा कमी शब्दांत लिहिता येते आणि दीर्घोत्तरी प्रश्नांची उत्तरे Key Points मध्ये लिहिता येतात. इयत्ता 1ली ते 9वीसाठी गरजेनुसार फेरबदल केलेली प्रश्नपत्रिका देता येते.
14. बौद्धिक अक्षमता (Intellectual Disability)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत, लेखनिक व प्रौढ लेखनिक देता येतो.
Calculator वापरण्याची सुविधा आहे. आकृत्या व नकाशे काढण्यासाठी सवलत आहे. प्रात्यक्षिकाऐवजी तोंडी किंवा बहुपर्यायी लेखी परीक्षा देता येते.
Pencil, Pen, Gripper आणि गरजेनुसार Calculator सारखी साधने वापरता येतात. उत्तरे कमी शब्दांत किंवा Key Points मध्ये लिहिता येतात आणि इयत्ता 1ली ते 9वीसाठी अनुकूल प्रश्नपत्रिका देता येते.
15. मल्टीपल स्क्लेरॉसिस (Multiple Sclerosis)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत, लेखनिक व प्रौढ लेखनिक देता येतो.
Calculator, अनुकूल टेबल, Typing Machine, Computer व खुर्चीची सुविधा आहे.
वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार गरज असल्यास स्वतंत्र वर्गात बैठक व्यवस्था करता येते. विशेष पर्यवेक्षक नियुक्त करता येतो आणि आवश्यक असल्यास परीक्षा हॉस्पिटलमध्ये किंवा विद्यार्थ्याच्या घरी घेता येते. इयत्ता 1ली ते 9वीसाठी अनुकूल प्रश्नपत्रिका देता येते.
16. वाचा व भाषा अक्षमता (Speech and Language Disability)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत आणि वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार लेखनिकाची सुविधा आहे.
आकृत्या, नकाशे व तक्ते काढण्यासाठी सवलत आहे. उत्तर अपेक्षित शब्दमर्यादेपेक्षा कमी शब्दांत लिहिता येते आणि दीर्घोत्तरी प्रश्नांची उत्तरे Key Points मध्ये लिहिता येतात.
Spelling, Grammar व Punctuation चुकांसाठी गुण कमी करू नयेत. मौखिक मूल्यमापनासाठी लेखी पर्याय आहे. परीक्षेतील मौखिक सूचना फलकावर लेखी द्याव्यात. तोंडी परीक्षा लेखी स्वरूपात देण्याचीही परवानगी आहे. इयत्ता 1ली ते 9वीसाठी अनुकूल प्रश्नपत्रिका देता येते.
17. थॅलेसेमिया (Thalassemia)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत आणि वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार लेखनिकाची सुविधा आहे.
अनुकूल टेबल, Typing Machine, Computer व खुर्चीची व्यवस्था करता येते.
इन्फेक्शनची शक्यता लक्षात घेऊन वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार स्वतंत्र वर्गात परीक्षा, विशेष पर्यवेक्षक आणि आवश्यक असल्यास विद्यार्थ्याच्या घरी परीक्षा घेण्याची सुविधा आहे.
लेखनासाठी वेगळ्या प्रकारचे Pencil, Pen, Gripper किंवा Computer देता येतो. विद्यार्थ्याला सुरक्षित वाटणारी व्यक्ती परीक्षा वर्गाजवळ उपस्थित राहू शकते. इतर आवश्यक सुविधा पालक, विषय शिक्षक, प्राचार्य व परीक्षा विभाग प्रमुख यांच्या समन्वयाने ठरवता येतात.
18. हिमोफिलिया (Hemophilia)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत आणि वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार लेखनिकाची सुविधा आहे.
अनुकूल टेबल, Typing Machine, Computer व खुर्चीची व्यवस्था करता येते.
इन्फेक्शनची शक्यता असल्यास वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार स्वतंत्र वर्गात परीक्षा घेता येते. गरजेनुसार विशेष पर्यवेक्षक नियुक्त करता येतो आणि परीक्षा विद्यार्थ्याच्या घरी घेण्याचीही तरतूद आहे.
लेखनासाठी वेगळे Pencil, Pen, Gripper किंवा Computer उपलब्ध करून देता येतो. विद्यार्थ्याला सुरक्षित वाटणारी व्यक्ती परीक्षा विभाग प्रमुखांच्या समन्वयाने निश्चित करता येते. इतर आवश्यक सुविधा पालक, शिक्षक, प्राचार्य व परीक्षा विभाग प्रमुख यांच्या समन्वयाने ठरवता येतात.
19. सिकल सेल आजार (Sickle Cell Disease)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत आणि वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार लेखनिकाची सुविधा आहे.
अनुकूल टेबल, Typing Machine, Computer व खुर्चीची व्यवस्था करता येते.
इन्फेक्शनची शक्यता असल्यास वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार स्वतंत्र वर्गात परीक्षा घेता येते. गरजेनुसार विशेष पर्यवेक्षक आणि विद्यार्थ्याच्या घरी परीक्षा घेण्याची सुविधा आहे.
लेखनासाठी वेगळे Pencil, Pen, Gripper किंवा Computer देता येतो. विद्यार्थ्याला सुरक्षित वाटणारी व्यक्ती परीक्षा वर्गाजवळ उपस्थित राहू शकते. इतर आवश्यक सुविधा पालक, विषय शिक्षक, प्राचार्य व परीक्षा विभाग प्रमुख यांच्या समन्वयाने ठरवता येतात.
20. ॲसिड ॲटॅक व्हिक्टिम (Acid Attack Victim)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत आणि वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार लेखनिकाची सुविधा आहे.
अनुकूल टेबल, Typing Machine, Computer व खुर्चीची व्यवस्था करता येते. लेखनासाठी वेगळ्या प्रकारचे Pencil, Pen, Gripper किंवा Computer देता येतो.
विद्यार्थ्याची बैठक व्यवस्था स्वतंत्र वर्गात करता येते आणि गरजेनुसार विशेष पर्यवेक्षक नियुक्त करता येतो.
21. पार्किन्सन्स आजार (Parkinson’s Disease)
जवळचे परीक्षा केंद्र, प्रति तास 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत आणि वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार लेखनिकाची सुविधा आहे.
अनुकूल टेबल, Typing Machine, Computer व खुर्चीची व्यवस्था करता येते. आकृत्या, नकाशे व तक्ते काढण्यासाठी सवलत आहे.
तोंडी परीक्षा लेखी स्वरूपात देण्याची परवानगी आहे.
लेखनिक व वाचकनिस सुविधेबाबत महत्त्वाच्या तरतुदी
GR मध्ये लेखनिक सुविधेबाबत स्वतंत्र नियम दिले आहेत. इयत्ता 1ली ते 9वीसाठी आवश्यकतेनुसार मागील इयत्तेतील विद्यार्थी लेखनिक म्हणून घेता येतो. इयत्ता 10वी ते 12वीसाठी गरजेनुसार प्रौढ लेखनिक घेण्याची मुभा आहे.
लेखनिक निवडताना प्राधान्याने परीक्षेच्या वर्गापेक्षा एक इयत्ता खालच्या वर्गातील विद्यार्थी निवडावा. असा विद्यार्थी उपलब्ध नसेल तर प्रौढ लेखनिक घेता येतो. प्रौढ लेखनिक हा संबंधित शाळेतील/इतर शाळेतील शिक्षक, खासगी शिकवणीतील शिक्षक/प्रतिनिधी किंवा विद्यार्थ्याचा जवळचा नातेवाईक नसावा; मात्र विशेष परिस्थितीत विभागीय मंडळाच्या अध्यक्षांना जवळच्या नातेवाईकास लेखनिक म्हणून परवानगी देण्याचा अधिकार आहे.
लेखनिक/वाचक बँकेची व्यवस्था करण्याची तरतूद असून जिल्हा, तालुका व केंद्र शाळा स्तरावर लेखनिक/वाचक बँक तयार करून गरजेनुसार दिव्यांग विद्यार्थ्यांना नि:शुल्क सेवा देण्याची तरतूद आहे.
परीक्षा केंद्राबाबत विशेष सूचना
दिव्यांग विद्यार्थी ज्या शाळेत किंवा कनिष्ठ महाविद्यालयात शिकत आहेत, शक्यतो त्याच ठिकाणी परीक्षा केंद्र देण्यात यावे, कारण विद्यार्थ्याचे त्या वातावरणाशी आधीच योग्य समायोजन झालेले असते. दुसऱ्या शाळेत परीक्षा केंद्र दिल्यास नवीन ठिकाणी समायोजन होण्यात अडचणी येऊ शकतात, असे GR मध्ये स्पष्ट केले आहे.
तसेच वैद्यकीय प्रमाणपत्र मिळेपर्यंतही शाळेच्या स्तरावर मुख्याध्यापक व शिक्षकांनी मूल्यमापन करून, त्यांच्या अधिकारात योग्य शैक्षणिक सुविधा देण्याची तरतूद आहे. या शैक्षणिक सवलती व सुविधा शालेय विद्यार्थी तसेच 10वी व 12वीच्या विद्यार्थ्यांना सन 2018-19 पासून लागू करण्यात आल्या आहेत.
टीप: या GR मध्ये 21 दिव्यांग प्रवर्गांव्यतिरिक्त इतर काही आजारांमुळे शालेय शिक्षणात अडचण येणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठीही स्वतंत्र तरतूद आहे—उदा. Epidermolysis Bullosa, HIV बाधित, Diabetes Mellitus, Pediatric Cancer Survivors, Cancer Maintenance Therapy, Epilepsy, ADHD आणि Neurological Wilson Disease. या विद्यार्थ्यांसाठीही परीक्षा केंद्र, 20 मिनिटे अतिरिक्त वेळ, कमाल 20 गुणांची सवलत, लेखनिक, अनुकूल प्रश्नपत्रिका, तोंडी/बहुपर्यायी परीक्षा, Communication Board, Voice Synthesizer, जाड उत्तरपत्रिका इत्यादी सुविधा नमूद आहेत.
यामुळे तुमच्या article मध्ये “सर्व दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी” या H3 खाली “सर्व 21 प्रवर्गांना प्रत्येक सवलत समान आहे” असे न लिहिता, “बहुतेक प्रवर्गांसाठी समान असलेल्या मूलभूत परीक्षा सवलती” असे लिहिणे अधिक अचूक राहील.
Divyang Student Educational Concessions GR PDF
सदर शासन निर्णय महाराष्ट्र शासनाच्या www.maharashtra.gov.in या संकेतस्थळावर उपलब्ध करण्यात आला असून त्याचा सांकेतांक 201810161806468321 असा आहे.
