FLN Shaikshanik Sahitya Nirlekhan : राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 (NEP 2020) आणि पायाभूत साक्षरता व संख्याज्ञान (FLN) याच्या अनुषंगाने महाराष्ट्र शासनाच्या शालेय शिक्षण विभागाने शाळांमध्ये उपलब्ध असलेल्या शैक्षणिक साहित्याबाबत महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे.
17 सप्टेंबर 2026 रोजी जारी करण्यात आलेल्या शासन परिपत्रकानुसार, विद्यार्थ्यांना स्वयंअध्ययनासाठी उपयोगी ठरणारे FLN व पूरक शैक्षणिक साहित्य शैक्षणिक वर्षाच्या शेवटी परत न घेता विद्यार्थ्यांकडेच कायमस्वरूपी ठेवता येणार आहे. त्याचबरोबर कालबाह्य, जीर्ण किंवा निरुपयोगी झालेल्या साहित्याचे नियमानुसार निर्लेखन करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
NEP Full Form : National Education Policy
FLN Full Form : Foundational Literacy and Numeracy
विद्यार्थ्यांना स्वयंअध्ययनासाठी शैक्षणिक साहित्य
राज्यात बालकांचा मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा अधिकार अधिनियम, 2009 ची अंमलबजावणी एप्रिल 2010 पासून सुरू आहे. 6 ते 14 वर्षे वयोगटातील प्रत्येक बालकाला गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळावे आणि त्यासाठी आवश्यक शैक्षणिक सुविधा उपलब्ध व्हाव्यात, ही शासनाची जबाबदारी आहे.
याच पार्श्वभूमीवर विद्यार्थ्यांची भाषा, गणित आणि इतर विषयांमधील संपादणूक पातळी वाढवण्यासाठी विविध माध्यमांतून शाळांना FLN संच, जादुई पिटारा, कार्यपुस्तिका आणि पूरक शैक्षणिक साहित्य उपलब्ध करून देण्यात आले आहे.
मात्र कालांतराने शाळांमध्ये उपलब्ध असलेल्या या साहित्यापैकी काही साहित्य तुटणे, मोडणे, हरवणे किंवा जीर्ण होणे स्वाभाविक आहे. त्यामुळे उपलब्ध साहित्याचा योग्य वापर आणि कालबाह्य साहित्याची योग्य पद्धतीने विल्हेवाट यासाठी शासनाने एकत्रित कार्यपद्धती निश्चित केली आहे.
तीन वर्षांनंतर शैक्षणिक साहित्याची उपयुक्तता तपासणार
शासकीय तसेच स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या शाळांना प्राप्त होणाऱ्या टिकाऊ शैक्षणिक साहित्याचे सर्वसाधारण आयुष्यमान तीन वर्षांचे राहणार आहे.
साहित्य प्राप्त झाल्यापासून तीन वर्षांचा कालावधी पूर्ण झाल्यानंतर त्याची उपयुक्तता तपासून ते निर्लेखनासाठी पात्र आहे किंवा नाही, हे निश्चित करावे लागणार आहे.
विशेष म्हणजे मार्च 2023 पूर्वी प्राप्त झालेले भाषा, गणित आणि विज्ञान विषयाचे पूरक शैक्षणिक साहित्य निर्लेखित करण्याची प्रक्रिया करण्यात येणार आहे. मात्र त्यातील वापरण्यायोग्य साहित्य विद्यार्थ्यांना स्वयंअध्ययनासाठी घरी उपलब्ध करून देण्याच्या सूचना आहेत.
वापरण्यायोग्य साहित्य विद्यार्थ्यांकडेच राहणार
या निर्णयातील महत्त्वाची बाब म्हणजे विद्यार्थ्यांना घरी दिलेले वापरण्यायोग्य शैक्षणिक साहित्य शैक्षणिक वर्षाच्या शेवटी शाळेत परत जमा करून घेतले जाणार नाही.
हे साहित्य विद्यार्थ्यांकडेच राहील. त्यामुळे विद्यार्थी शाळेबाहेरही त्याचा वापर करून नियमित सराव करू शकतील. वर्गशिक्षकांनी विद्यार्थ्यांनी घरी या साहित्याचा दैनंदिन सराव करावा, यासाठी पालकांना आवश्यक मार्गदर्शन करावे, असे शासनाने स्पष्ट केले आहे.
यामुळे शाळेत उपलब्ध असलेल्या पूरक साहित्याचा वापर केवळ वर्गातील अध्यापनापुरता मर्यादित न राहता विद्यार्थ्यांच्या घरच्या स्वयंअध्ययनासाठीही होऊ शकतो.
शाळा व्यवस्थापन समितीच निर्लेखन समिती म्हणून काम करणार
शाळेतील शैक्षणिक साहित्याच्या निर्लेखनासाठी स्वतंत्र समिती स्थापन करण्याऐवजी शाळा व्यवस्थापन समितीला (SMC) ही जबाबदारी देण्यात आली आहे.
16 एप्रिल 2025 रोजीच्या शासन निर्णयानुसार गठित झालेली शाळा व्यवस्थापन समितीच शाळा स्तरावर ‘निर्लेखन समिती’ म्हणून काम करेल आणि नियमानुसार साहित्याचे निर्लेखन करेल.
त्यामुळे शाळांनी उपलब्ध साहित्याची स्थिती तपासून कोणते साहित्य विद्यार्थ्यांच्या वापरासाठी योग्य आहे आणि कोणते साहित्य निर्लेखन करण्यास पात्र आहे, याबाबत आवश्यक कार्यवाही करणे अपेक्षित आहे.
निर्लेखित साहित्याची नोंद ठेवणे आवश्यक
निर्लेखित केलेल्या साहित्याची योग्य पद्धतीने विल्हेवाट लावल्यानंतर त्याची नोंद शाळेच्या स्टॉक रजिस्टरमध्ये करणे बंधनकारक आहे.
निरुपयोगी झालेले साहित्य शाळेत विनाकारण साठवून ठेवू नये, अशा स्पष्ट सूचना शासन परिपत्रकात देण्यात आल्या आहेत.
यामुळे शाळांमध्ये वापरात नसलेले किंवा खराब झालेले साहित्य मोठ्या प्रमाणावर पडून राहण्याऐवजी त्याची नियमानुसार नोंद आणि विल्हेवाट लावता येणार आहे.
दरवर्षी जूनमध्ये साहित्याचा आढावा
जे साहित्य निर्लेखित करण्यात आलेले नाही, त्याचाही दरवर्षी आढावा घेण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे.
दरवर्षी जून महिन्यात अशा साहित्याची तपासणी करून त्याबाबत योग्य कार्यवाही करावी, असे शासनाने नमूद केले आहे.
शाळांनी नेमकी काय कार्यवाही करावी?
शाळांनी उपलब्ध FLN आणि पूरक शैक्षणिक साहित्याची स्थिती तपासणे आवश्यक आहे. तीन वर्षे पूर्ण झालेल्या साहित्याची उपयुक्तता तपासून वापरण्यायोग्य साहित्य विद्यार्थ्यांना स्वयंअध्ययनासाठी घरी देण्यात यावे.
जीर्ण किंवा निरुपयोगी साहित्य निर्लेखनासाठी पात्र असल्यास शाळा व्यवस्थापन समितीने निर्लेखन समिती म्हणून आवश्यक प्रक्रिया पूर्ण करावी. त्यानंतर निर्लेखित साहित्याची विल्हेवाट लावून त्याची नोंद स्टॉक रजिस्टरमध्ये करावी.
उर्वरित साहित्याचा दरवर्षी जून महिन्यात आढावा घेऊन आवश्यक ती कार्यवाही करावी.
शासन परिपत्रकाची अधिकृत माहिती PDF डाउनलोड
हे शासन परिपत्रक महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध करून देण्यात आला आहे. परिपत्रकाचा संकेतांक 202609171147320349 असून, तो 17 सप्टेंबर 2026 रोजी जारी करण्यात आला आहे.
या परिपत्रकाच्या अंमलबजावणीमुळे शाळांमध्ये उपलब्ध असलेल्या वापरण्यायोग्य शैक्षणिक साहित्याचा विद्यार्थ्यांना घरच्या स्वयंअध्ययनासाठी उपयोग करता येणार आहे. त्याचवेळी जीर्ण, कालबाह्य किंवा निरुपयोगी साहित्य शाळेत साठवून न ठेवता नियमानुसार निर्लेखन करण्याची प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाली आहे.
- राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण, 2020 (NEP 2020) अंतर्गत FLN व पूरक शैक्षणिक साहित्य विद्यार्थ्यांना स्वयंअध्ययनासाठी कायमस्वरूपी देण्याबाबत आणि शाळांमधील अनुपयुक्त / निरूपयोगी साहित्याचे निर्लेखन करण्याबाबत शालेय शिक्षण विभाग शासन निर्णय दि. 17 सप्टेंबर 2026 डाउनलोड करा
- शासकीय व स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या शाळा स्तरावरील विविध समित्यांचे एकत्रिकरण करणेबाबत शालेय शिक्षण व क्रीडा विभाग शासन निर्णय दि 16-04-2025 डाउनलोड करा
