Scholarship Exam Syllabus Class 7: महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषदेतर्फे दरवर्षी घेतली जाणारी ‘उच्च प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा (इयत्ता 7 वी)‘ ही शालेय विद्यार्थ्यांच्या जीवनातील एक अत्यंत महत्त्वाची आणि स्पर्धात्मक परीक्षा मानली जाते. शैक्षणिक वर्ष 2026-27 मध्ये इयत्ता 7 वी (Upper Primary Scholarship Examination Std 7ᵗʰ (UPS)) उच्च प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा दिनांक 21 फेब्रुवारी 2027 रोजी आयोजित करण्यात येणार आहे. या लेखात या परीक्षेचे स्वरूप आणि विषयनिहाय अभ्यासक्रम सविस्तर माहिती दिली आहे.
Table of Contents
इयत्ता 7 वी शिष्यवृत्ती परीक्षा स्वरूप आणि गुणांची विभागणी
महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषदेच्या १७ ऑक्टोबर २०२५ च्या शासन निर्णयानुसार, उच्च प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षेचे (इयत्ता ७ वी) स्वरूप निश्चित करण्यात आले आहे. या परीक्षेची विभागणी दोन मुख्य पेपर्समध्ये केलेली असून, परीक्षेचे सविस्तर स्वरूप, प्रश्नांची संख्या आणि त्यांना असलेले गुण खालीलप्रमाणे आहेत:
पेपर १ : प्रथम भाषा आणि गणित
- प्रथम भाषा (मराठी/उर्दू/हिंदी इ.)
- प्रश्न संख्या: २५
- गुण: ५०
- गणित
- प्रश्न संख्या: ५०
- गुण: १००
- एकूण वेळ: १ तास ३० मिनिटे (एकूण ७५ प्रश्न, १५० गुण)
पेपर २ : तृतीय भाषा आणि बुद्धिमत्ता चाचणी
- तृतीय भाषा (इंग्रजी)
- प्रश्न संख्या: २५
- गुण: ५०
- बुद्धिमत्ता चाचणी
- प्रश्न संख्या: ५०
- गुण: १००
- एकूण वेळ: १ तास ३० मिनिटे (एकूण ७५ प्रश्न, १५० गुण)
प्रश्नांची काठीण्य पातळी आणि महत्त्वाचे मुद्दे
शिष्यवृत्ती परीक्षेत विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांची काठीण्य पातळी खालीलप्रमाणे आहे.
- ३०% प्रश्न हे सोप्या स्वरूपाचे असतात.
- ४०% प्रश्न हे मध्यम स्वरूपाचे असतात.
- ३०% प्रश्न हे विचार करायला लावणारे कठीण स्वरूपाचे असतात.
सर्वात महत्त्वाची सूचना: या परीक्षेत विचारले जाणारे सर्व प्रश्न हे बहुपर्यायी स्वरूपाचे (MCQ) असतात, ज्यामध्ये दिलेल्या ४ पर्यायांपैकी फक्त एकच पर्याय अचूक असतो.
7 वी शिष्यवृत्ती परीक्षा अभ्यासक्रम (पेपर 1): प्रथम भाषा आणि गणित विषयाची संपूर्ण माहिती
महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषदेने उच्च प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी (इयत्ता ७ वी) सुधारित अभ्यासक्रम जाहीर केला आहे. ४ नोव्हेंबर २०२५ च्या शासन पत्रकानुसार हा अभ्यासक्रम निश्चित करण्यात आला असून, विद्यार्थ्यांना आता अधिक अचूकपणे परीक्षेचे नियोजन करता येईल. या लेखात आपण ‘पेपर १’ मधील प्रथम भाषा (मराठी माध्यम) आणि गणित या दोन मुख्य विषयांच्या अभ्यासक्रमाची आणि त्यांच्या भारांशाची सविस्तर माहिती घेणार आहोत.
प्रथम भाषा (मराठी) अभ्यासक्रम आणि भारांश
पेपर १ मधील पहिला विभाग प्रथम भाषा म्हणजेच मराठी विषयाचा असतो, ज्यामध्ये विद्यार्थ्यांचे भाषिक कौशल्य आणि व्याकरणाची जाण तपासली जाते. या विषयात सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘कार्यात्मक व्याकरण’, ज्याला तब्बल ४८% भारांश देण्यात आला आहे. यामध्ये वर्णविचार, संधी (स्वर, व्यंजन, विसर्ग इ.), शब्दांच्या जाती, लिंग, वचन, विभक्ती, प्रयोग (कर्तरी, कर्मणी, भावे), वाक्यांचे प्रकार, विरामचिन्हे आणि काळ यांसारख्या व्याकरणाच्या सर्व मूलभूत घटकांचा सखोल अभ्यास अपेक्षित आहे.
याशिवाय ‘आकलन’ आणि ‘शब्दसंपत्ती’ या दोन्ही घटकांना परीक्षेत प्रत्येकी २४% भारांश आहे. आकलनामध्ये उतारा, कविता, संवाद आणि सुसंगत वाक्यांचा परिच्छेद यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. तर शब्दसंपत्तीमध्ये समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द, शुद्ध-अशुद्ध शब्द, आलंकारिक शब्द, वाक्प्रचार, म्हणी आणि पारिभाषिक शब्दांचा अभ्यास विद्यार्थ्यांना करावा लागेल. उरलेला ४% भारांश हा इयत्ता १ ली ते ७ वी पर्यंतच्या मराठी विषयाशी संबंधित सामान्य ज्ञानावर आधारित आहे, ज्यात लेखक व कवींची टोपणनावे, साहित्य आणि साहित्य क्षेत्रातील पुरस्कारांची माहिती विचारली जाईल.
गणित विषयाचा अभ्यासक्रम आणि भारांश
पेपर १ मधील दुसरा अत्यंत महत्त्वाचा विभाग म्हणजे गणित. या विषयाची विभागणी एकूण सात मुख्य घटकांमध्ये करण्यात आली आहे. यात सर्वात जास्त म्हणजे २२% भारांश हा ‘भूमिती’ या घटकाला आहे. यामध्ये बिंदू, रेषा, कोन, समांतर रेषांचे गुणधर्म, वर्तुळ, त्रिकोण, चौकोन, पायथागोरसचे प्रमेय आणि त्रिमितीय आकारांचे गुणधर्म अभ्यासायचे आहेत.
त्यानंतर ‘संख्यांवरील क्रिया’ या घटकावर १८% प्रश्न विचारले जातील, ज्यात लसावी-मसावी, वर्ग-वर्गमूळ, घन-घनमूळ, अपूर्णांक, घातांक, गुणोत्तर व प्रमाण आणि काळ-काम-वेळ यांची गणिते सोडवावी लागतील.
याव्यतिरिक्त ‘महत्त्वमापन’ आणि ‘बीजगणित’ या दोन्ही घटकांना प्रत्येकी १६% भारांश दिलेला आहे. महत्त्वमापनात लांबी, वस्तुमान, क्षेत्रफळ, घनफळ आणि परिमिती यांचा समावेश आहे, तर बीजगणितात बैजिक राशी, नित्यसमानता सूत्रे आणि एकचल समीकरणे विचारली जातील.
‘व्यावहारिक गणित’ या घटकाला १४% भारांश असून यामध्ये शेकडेवारी, बँक व सरळव्याज, तसेच नफा-तोटा व कमिशन यांसारख्या दैनंदिन व्यवहारातील गणितांचा अभ्यास आवश्यक आहे. उरलेल्या अभ्यासक्रमात ‘संख्याज्ञान’ (८%) आणि ‘सांख्यिकी’ (६%) यांचा समावेश असून, त्यात विविध प्रकारच्या संख्या (मूळ, संयुक्त, रोमन इ.), स्तंभालेख आणि मध्यमानावर आधारित प्रश्न असतील.
7 वी शिष्यवृत्ती परीक्षा अभ्यासक्रम (पेपर 2) : तृतीय भाषा (इंग्रजी) आणि बुद्धिमत्ता चाचणीची सविस्तर माहिती
महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषदेने इयत्ता ७ वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी सुधारित उच्च प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा अभ्यासक्रम नुकताच जाहीर केला आहे. मागील लेखामध्ये आपण पेपर १ मधील प्रथम भाषा आणि गणित विषयांची माहिती घेतली. आजच्या या पोस्टमध्ये आपण ‘पेपर २’ मधील तृतीय भाषा (इंग्रजी) आणि विद्यार्थ्यांच्या विचारशक्तीला चालना देणारा ‘बुद्धिमत्ता चाचणी’ या विषयांच्या अभ्यासक्रमाची आणि भारांशाची सविस्तर माहिती घेणार आहोत. परीक्षेच्या दृष्टीने अचूक नियोजन करण्यासाठी हा सुधारित अभ्यासक्रम समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
तृतीय भाषा (इंग्रजी) अभ्यासक्रम आणि भारांश
पेपर २ मधील पहिला विभाग तृतीय भाषा म्हणजेच इंग्रजी विषयाचा असतो. या विषयात सर्वाधिक २४% भारांश ‘लँग्वेज स्टडी’ (Language Study) या घटकाला देण्यात आला आहे, ज्यामध्ये वाक्यांचे प्रकार, पार्ट्स ऑफ स्पीच (Parts of speech), टेन्सेस (Tenses) आणि मोडल ऑक्झिलरीज (Modal auxiliaries) यांचा सखोल अभ्यास अपेक्षित आहे.
त्याखालोखाल ‘रीडिंग स्किल्स’ (Reading Skills) ला २०% भारांश असून यात ६० ते ७० शब्दांच्या उताऱ्यावरील प्रश्नांचा (Prose) समावेश आहे. ‘व्होकॅब्युलरी’ (Vocabulary) आणि ‘क्रिएटिव्ह रायटिंग’ (Creative Writing) या दोन्ही घटकांना प्रत्येकी १६% भारांश दिलेला आहे. यामध्ये समानार्थी-विरुद्धार्थी शब्द, वाक्प्रचार, वन वर्ड सब्स्टिट्यूट, होमोफोन्स तसेच जाहिराती, बातम्या, ई-मेल, स्लोगन्स आणि संवाद यावर आधारित प्रश्न विचारले जातील.
याशिवाय इंग्रजी व्याकरणाला (Grammar) १२% भारांश असून यात विरामचिन्हे आणि डायरेक्ट-इनडायरेक्ट स्पीच (केवळ विधाने) यांसारख्या घटकांचा समावेश आहे. तसेच शब्दकोड्यांना (Word Puzzles – Crossword, Riddles) ८% आणि संकीर्ण घटकांना (खेळ, घड्याळ) ४% भारांश देऊन अभ्यासक्रमाची रचना करण्यात आली आहे.
बुद्धिमत्ता चाचणी अभ्यासक्रम आणि भारांश
शिष्यवृत्ती परीक्षेत सर्वाधिक गुण मिळवून देणारा आणि विद्यार्थ्यांच्या तार्किक क्षमतेचा कस लावणारा दुसरा महत्त्वाचा विषय म्हणजे बुद्धिमत्ता चाचणी. या विषयात ‘कूटप्रश्नांवर’ सर्वाधिक म्हणजे १४% प्रश्न विचारले जातात, ज्यामध्ये रांगेतील स्थान, दिशा, दिनदर्शिका, वेन आकृती आणि गणिती कोडी यांचा समावेश असतो.
त्यानंतर ‘तर्क व अनुमान’ या घटकाला १२% भारांश असून यात वय, वेळ, नातेसंबंध यावरील भाषिक प्रश्न तसेच घनाकृती ठोकळे आणि त्रिकोण-चौकोन मोजण्यासारखे अभाषिक प्रश्न सोडवावे लागतात. वर्गीकरण, समसंबंध आणि क्रम या तीनही घटकांना प्रत्येकी १०% समान भारांश दिलेला आहे. यामध्ये शब्द, आकृत्या, इंग्रजी अक्षरमाला आणि संख्यांचे योग्य निरीक्षण करून उत्तरे शोधावी लागतात.
याव्यतिरिक्त आकृतीचे पृथक्करण (८%) आणि आकलन (८%) हे घटकदेखील महत्त्वाचे आहेत, ज्यात अपूर्ण आकृती पूर्ण करणे, लपलेली आकृती शोधणे आणि सूचनापालन यांचा सराव करावा लागेल. उरलेल्या अभ्यासक्रमात सांकेतिक भाषा आणि गटाशी जुळणारे पद (प्रत्येकी ६%), तसेच लयबद्ध मांडणी, जलप्रतिबिंब, आरशातील प्रतिमा आणि मनोरे/रचना या घटकांना प्रत्येकी ४% भारांश देण्यात आला आहे.
इयत्ता ७ वी शिष्यवृत्ती परीक्षा: अधिकृत अभ्यासक्रम PDF डाउनलोड
विद्यार्थी, पालक आणि मार्गदर्शक शिक्षकांच्या सोयीसाठी महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषदेने जाहीर केलेला इयत्ता ७ वी शिष्यवृत्ती परीक्षेचा सुधारित अभ्यासक्रम खालील लिंक्सवरून थेट PDF स्वरूपात डाउनलोड करू शकता.
पेपर १ : प्रथम भाषा (मराठी) आणि गणित (यामध्ये मराठी व्याकरण, आकलन, शब्दसंपत्ती आणि गणितातील भूमिती, बीजगणित, सांख्यिकी यांसारख्या सर्व घटकांचा सविस्तर अभ्यासक्रम दिलेला आहे.)
पेपर १ विषय मराठी अभ्यासक्रम PDF डाउनलोड
पेपर १ विषय गणित अभ्यासक्रम PDF डाउनलोड
पेपर २ : तृतीय भाषा (इंग्रजी) आणि बुद्धिमत्ता चाचणी (यामध्ये इंग्रजी व्याकरण, लँग्वेज स्टडी आणि बुद्धिमत्ता चाचणीतील कूटप्रश्न, तर्क व अनुमान, सांकेतिक भाषा यांसारख्या महत्त्वाच्या घटकांची सविस्तर माहिती आहे.)
पेपर २ विषय तृतीय भाषा (इंग्रजी) अभ्यासक्रम PDF डाउनलोड
पेपर २ विषय बुद्धिमत्ता चाचणी अभ्यासक्रम PDF डाउनलोड
हे ही वाचा: इयत्ता 4 थी व 7 वी शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी ऑनलाईन अर्ज प्रक्रिया संपूर्ण माहिती
इयत्ता ७ वी शिष्यवृत्ती परीक्षा सुधारित निकष शासन निर्णय
पूर्व उच्च प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा इ. 5 वी ऐवजी इ. 4 थी व पूर्व माध्यमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा इ. 8 वी ऐवजी इ. 7 वी मध्ये आयोजित करणे, परीक्षेचे नामाभिधान प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा (इ. 4 थी स्तर) व उच्च प्राथमिक शिष्यवृत्ती परीक्षा (इ. 7 वी स्तर) असे करणे, परीक्षेच्या अटी व शर्ती तसेच शिष्यवृत्ती संच प्रकार, मंजूर संच संख्या, शिष्यवृत्तीचे दर व शिष्यवृत्तीधारक विद्यार्थी निवड करणेबाबतचे सुधारीत निकष शालेय शिक्षण व क्रीडा विभाग शासन निर्णय दिनांक 17-10-2025 डाउनलोड करा
निष्कर्ष (Conclusion)
इयत्ता ७ वी शिष्यवृत्ती परीक्षा ही विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक वाटचालीमधील एक अत्यंत महत्त्वाची आणि स्पर्धात्मक पायरी आहे. परीक्षा परिषदेने दिलेला हा नवीन सुधारित अभ्यासक्रम आणि प्रत्येक घटकाला दिलेला भारांश (Weightage) समजून घेतल्याने अभ्यासाची योग्य दिशा ठरवणे खूप सोपे जाते. केवळ रात्रंदिवस पुस्तके वाचण्यापेक्षा, ज्या घटकांवर परीक्षेत जास्त प्रश्न विचारले जाणार आहेत (उदा. कार्यात्मक व्याकरण, भूमिती, कूटप्रश्न), त्यांचा सराव अधिक केल्यास यश निश्चित मिळते.
विद्यार्थ्यांनी आतापासूनच या अभ्यासक्रमानुसार स्वतःचे वेळापत्रक तयार करून, जास्तीत जास्त सराव पेपर सोडवण्यावर भर द्यावा. तसेच, पालकांनी आणि शिक्षकांनीही याच नियोजनानुसार मुलांना मार्गदर्शन केल्यास त्यांचा आत्मविश्वास नक्कीच वाढेल.
तुम्हाला या ब्लॉग पोस्टमधील माहिती उपयुक्त वाटली असेल, तर ही पोस्ट तुमच्या इतर विद्यार्थी मित्रांना, शिक्षकांना आणि पालकांच्या व्हॉट्सॲप ग्रुपवर नक्की शेअर करा. जेणेकरून सर्वांना अभ्यासाचे अचूक नियोजन करता येईल. तसेच, शिष्यवृत्ती परीक्षेबाबत तुमच्या मनात काही शंका किंवा प्रश्न असतील, तर खाली कमेंट करून नक्की विचारा. तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यास आम्हाला नक्कीच आवडेल!
Related
इयत्ता 4 थी पेपर 1 आणि पेपर 2 शिष्यवृत्ती परीक्षेचा संपूर्ण अभ्यासक्रम PDF Download Link
