Bal Sangopan Yojana 2026: क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना ही महाराष्ट्र शासनाच्या महिला व बाल विकास विभागामार्फत राबविण्यात येणारी महत्त्वाची योजना आहे. पालकांचे निधन झालेले, अनाथ, निराधार, परित्यक्त, संकटग्रस्त किंवा विशेष परिस्थितीत असलेल्या बालकांना संस्थेत न ठेवता कुटुंबाच्या वातावरणात संगोपन करता यावे, तसेच त्यांच्या शिक्षण, आरोग्य आणि सर्वांगीण विकासासाठी आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.
या लेखामध्ये क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना (Bal Sangopan Yojana) म्हणजे काय, योजनेचे उद्दिष्ट, पात्रता, आवश्यक कागदपत्रे, लाभाची रक्कम, अर्ज करण्याची प्रक्रिया, अर्ज कोठे करायचा, तसेच वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न यांची सविस्तर माहिती दिली आहे. जर तुम्हाला या योजनेचा लाभ घ्यायचा असेल किंवा इतर कोणाला या योजनेबाबत मार्गदर्शन करायचे असेल, तर हा लेख शेवटपर्यंत नक्की वाचा.
Table of Contents
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना काय आहे? (Bal Sangopan Yojana Information)
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना (Bal Sangopan Yojana) ही महाराष्ट्र राज्य शासनाच्या महिला व बाल विकास विभागामार्फत राबविण्यात येणारी एक महत्त्वाची कल्याणकारी योजना आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश अनाथ, निराधार, बेघर, परित्यक्त, एक पालक असलेली, गंभीर आजारामुळे संकटात सापडलेली तसेच संरक्षण व संगोपनाची गरज असलेल्या 0 ते 18 वर्षे वयोगटातील बालकांना संस्थेत न ठेवता कुटुंबाच्या वातावरणात सुरक्षित संगोपनाची संधी उपलब्ध करून देणे हा आहे.
Bal Sangopan योजनेअंतर्गत पात्र बालकांच्या संगोपनासाठी शासनाकडून दरमहा आर्थिक सहाय्य दिले जाते. या निधीतून बालकांच्या अन्न, वस्त्र, निवारा, शिक्षण, आरोग्य आणि इतर आवश्यक गरजा पूर्ण करण्यास मदत होते. त्यामुळे बालकांचे संगोपन कुटुंबातच होऊन त्यांचा शारीरिक, मानसिक, सामाजिक आणि शैक्षणिक विकास होण्यास हातभार लागतो.
पूर्वी ही योजना “बाल संगोपन योजना” (Bal Sangopan Yojana) या नावाने ओळखली जात होती. मात्र महाराष्ट्र शासनाने 30 मे 2023 रोजी जारी केलेल्या शासन निर्णयानुसार या योजनेचे नाव बदलून “क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना” असे करण्यात आले असून सुधारित मार्गदर्शक सूचनांनुसार ही योजना राज्यभर राबविण्यात येत आहे.
बाल संगोपन योजना लाभाची रक्कम किती?
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना (Bal Sangopan Yojana) अंतर्गत पात्र लाभार्थी बालकासाठी महाराष्ट्र शासनाकडून दरमहा ₹2,250 इतके परिपोषण अनुदान दिले जाते. ही रक्कम बालकाच्या संगोपनासाठी अन्न, वस्त्र, निवारा, शिक्षण, आरोग्य सेवा आणि इतर मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी वापरण्यात येते. शासनाकडून ही आर्थिक मदत थेट लाभार्थ्याच्या बँक खात्यात DBT (Direct Benefit Transfer) प्रणालीद्वारे जमा केली जाते.
यापूर्वी या योजनेअंतर्गत प्रति बालक दरमहा ₹1,100 इतके अनुदान दिले जात होते. मात्र महाराष्ट्र शासनाने 17 फेब्रुवारी 2023 च्या शासन निर्णयानुसार या रकमेत वाढ करून ₹2,250 प्रतिमहिना इतके अनुदान मंजूर केले आहे. तसेच योजनेच्या अंमलबजावणीसाठी कार्यरत स्वयंसेवी संस्थांना मिळणारे सहाय्यक अनुदानही ₹125 वरून ₹250 प्रति लाभार्थी करण्यात आले आहे.
बाल संगोपन योजनेअंतर्गत मिळणाऱ्या लाभाचा कालावधी
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना (Bal Sangopan Yojana) अंतर्गत लाभाचा कालावधी लाभार्थी बालकाच्या परिस्थितीनुसार निश्चित करण्यात आला आहे. शासनाच्या सुधारित मार्गदर्शक सूचनांनुसार पुढीलप्रमाणे लाभ दिला जातो.
- अनाथ, दोन्ही पालक दिव्यांग असलेली, एचआयव्ही किंवा कॅन्सरग्रस्त पालकांची मुले, कुष्ठरोगग्रस्त पालकांची मुले तसेच तीव्र मतिमंद बालकांना वयाची 18 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत योजनेचा लाभ मिळतो.
- कौटुंबिक वाद किंवा कौटुंबिक संकटामुळे प्रभावित बालकांना संबंधित न्यायालयाचा आदेश झाल्यानंतर सहा महिने किंवा वयाची 18 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत, यापैकी जे आधी होईल तोपर्यंत लाभ दिला जातो.
- तुरुंगात शिक्षा भोगत असलेल्या किंवा जन्मठेपेची शिक्षा झालेल्या पालकांच्या मुलांना पालकांची शिक्षा पूर्ण झाल्यानंतर सहा महिने किंवा वयाची 18 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत, यापैकी जे आधी होईल तोपर्यंत लाभ मिळतो.
- “भिक्षेकरी गृहात” दाखल असलेल्या पालकांच्या मुलांना संबंधित पालकाची मुक्तता झाल्यानंतर सहा महिने किंवा वयाची 18 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत, यापैकी जे आधी होईल तोपर्यंत लाभ दिला जातो.
- कौटुंबिक हिंसाचारामुळे प्रभावित बालकांना न्यायालयीन निर्णयानुसार सहा महिने किंवा वयाची 18 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत, यापैकी जे आधी होईल तोपर्यंत लाभ मिळतो.
- एक पालक असलेल्या बालकांच्या बाबतीत, पालकांचा पुनर्विवाह झाल्यास पुनर्विवाहाच्या तारखेपर्यंत किंवा बालकाचे वय 18 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत, यापैकी जे आधी होईल तोपर्यंत योजनेचा लाभ देण्यात येतो.
लाभाचा कालावधी निश्चित करताना बाल कल्याण समिती सामाजिक तपासणी अहवाल, गृहभेट आणि संबंधित कागदपत्रांच्या आधारे अंतिम निर्णय घेते. आवश्यकतेनुसार दरवर्षी लाभाची मुदत वाढविण्याबाबतही बाल कल्याण समितीकडून निर्णय घेतला जातो.
बाल संगोपन योजना आवश्यक पात्रता काय आहे?
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना (Bal Sangopan Yojana) अंतर्गत महाराष्ट्र शासनाने 0 ते 18 वर्षे वयोगटातील संरक्षण व संगोपनाची गरज असलेल्या बालकांसाठी पात्रता निश्चित केली आहे. या योजनेचा लाभ खालीलपैकी कोणत्याही श्रेणीतील पात्र बालकांना दिला जातो.
- अनाथ किंवा पालकांचा शोध न लागलेली आणि दत्तक देणे शक्य नसलेली बालके.
- एक पालक असलेली बालके. उदाहरणार्थ, आई किंवा वडिलांचे निधन, घटस्फोट, परित्याग, पालक विभक्त राहणे, अविवाहित मातृत्व, गंभीर आजार किंवा पालक रुग्णालयात दाखल असल्यामुळे संकटात आलेली बालके.
- कौटुंबिक वाद, तंटे, न्यायालयीन वाद किंवा इतर कौटुंबिक संकटामुळे प्रभावित झालेली बालके.
- कुष्ठरोग, एचआयव्ही, कॅन्सरसारख्या गंभीर आजाराने ग्रस्त पालकांची मुले तसेच तुरुंगात शिक्षा भोगत असलेल्या किंवा जन्मठेपेची शिक्षा झालेल्या पालकांची मुले.
- तीव्र मतिमंद, एचआयव्हीग्रस्त, कॅन्सरग्रस्त, 40 टक्क्यांपेक्षा जास्त दिव्यांगत्व असलेली, अंध, भिक्षा मागणारी, पॉक्सो प्रकरणातील पीडित, तीव्र कुपोषित (SAM), व्यसनाधीन, नैसर्गिक आपत्ती, दंगल किंवा कोविड-19 सारख्या परिस्थितीत पालक गमावलेली तसेच संरक्षणाची गरज असलेली बालके.
- दोन्ही पालक दिव्यांग असलेली बालके.
- रस्त्यावर राहणारी, शाळाबाह्य किंवा बालमजुरी करणारी बालके.
- कौटुंबिक हिंसाचारामुळे प्रभावित पालकांची बालके.
- “भिक्षेकरी गृहात” दाखल असलेल्या पालकांची बालके.
याशिवाय, या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी लाभार्थी बालकाचे वय 0 ते 18 वर्षे दरम्यान असणे आवश्यक आहे. तसेच पालकांचे वार्षिक उत्पन्न ₹2.50 लाखांपेक्षा कमी असावे. दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) कुटुंबांना लाभ देताना प्राधान्य दिले जाते.
बाल संगोपन योजना आवश्यक कागदपत्रे कोणती लागतात?
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना (Bal Sangopan Yojana) साठी अर्ज करताना खालील कागदपत्रे आवश्यक असतात. लाभार्थ्याची परिस्थिती लक्षात घेऊन काही अतिरिक्त कागदपत्रेही मागवली जाऊ शकतात.
तुमच्याकडे खालील कागदपत्रे असणे आवश्यक आहे:
- लाभार्थी बालकाचा रहिवासी दाखला.
- लाभार्थी बालक व पालकांचे आधार कार्ड.
- पालकांचे वार्षिक उत्पन्न ₹2.50 लाखांपेक्षा कमी असल्याचा तहसीलदार किंवा तलाठी यांचा उत्पन्न दाखला.
- आई, वडील किंवा दोघांचेही मृत्यू प्रमाणपत्र (लागू असल्यास).
- पालक व बालकाचा घरासमोरील एकत्रित फोटो.
- बालकाचा जन्म दाखला, शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेचे बोनाफाईड प्रमाणपत्र.
- 3 ते 18 वर्षे वयोगटातील बालक शिक्षण घेत असल्यास शाळेची गुणपत्रिका किंवा बोनाफाईड प्रमाणपत्र.
- लाभार्थीच्या बँक खात्याचे पासबुक.
- जैविक पालकांव्यतिरिक्त बालकाचा सांभाळ करणाऱ्या नातेवाईक किंवा संगोपनकर्त्याचे हमीपत्र.
- संबंधित परिस्थितीनुसार पोलीस अहवाल, वैद्यकीय प्रमाणपत्र किंवा ग्रामसेवकाचा दाखला.
- बालकाचा सांभाळ करणारी व्यक्ती व्यसनाधीन नसल्याबाबतचा सामाजिक तपासणी अहवाल.
- “भिक्षेकरी गृहात” दाखल पालकांच्या बालकांसाठी संबंधित अधीक्षकाचे प्रमाणपत्र.
- एक पालक असण्याचे कारण सिद्ध करणारी कागदपत्रे, जसे की घटस्फोटाचा आदेश, पालक विभक्त असल्याचा पुरावा, परित्याग, अविवाहित मातृत्व किंवा गंभीर आजारासंबंधीचे वैद्यकीय प्रमाणपत्र.
- अर्जाच्या वेळी बालक व पालक यांची बाल कल्याण समितीसमोर उपस्थिती आवश्यक असते.
याशिवाय, अर्जदाराने सादर केलेली सर्व कागदपत्रे पूर्ण व अचूक असणे आवश्यक आहे. अपूर्ण कागदपत्रे असल्यास अर्ज प्रलंबित राहू शकतो किंवा नाकारला जाऊ शकतो.
बाल संगोपन योजना अर्ज प्रक्रिया
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना (Bal Sangopan Yojana) साठी अर्ज करण्याची प्रक्रिया महाराष्ट्र शासनाने निश्चित केली आहे. पात्र लाभार्थी किंवा त्यांचे पालक, नातेवाईक अथवा संगोपनकर्ता खालीलप्रमाणे अर्ज करू शकतात.
प्रथम लाभार्थी बालकासंदर्भातील सर्व आवश्यक कागदपत्रे एकत्र करून संबंधित जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी (District Women and Child Development Officer) कार्यालयात किंवा मान्यताप्राप्त स्वयंसेवी संस्थेकडे अर्ज सादर करावा.
अर्ज प्राप्त झाल्यानंतर बालकाच्या परिस्थितीची सामाजिक तपासणी केली जाते. त्यानंतर संबंधित प्रकरण बाल कल्याण समिती (Child Welfare Committee – CWC) समोर ठेवले जाते. समिती तपासणी अहवाल आणि कागदपत्रांची पडताळणी करून बालक योजनेस पात्र आहे की नाही याबाबत निर्णय घेते.
बाल कल्याण समितीकडून मंजुरी मिळाल्यानंतर जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी लाभ मंजूर करण्याचे आदेश जारी करतात. त्यानंतर शासनाकडून मंजूर झालेले मासिक आर्थिक सहाय्य DBT (Direct Benefit Transfer) प्रणालीद्वारे लाभार्थीच्या संयुक्त बँक खात्यात जमा केले जाते.
अर्ज करताना सर्व कागदपत्रे अचूक आणि पूर्ण स्वरूपात सादर करणे आवश्यक आहे. अपूर्ण माहिती किंवा चुकीची कागदपत्रे आढळल्यास अर्ज प्रलंबित राहू शकतो किंवा नामंजूर होऊ शकतो.
बाल संगोपन योजना अर्ज (फॉर्म) नमुना PDF
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजनेसाठी आवश्यक सर्व अधिकृत शासन निर्णय सहित अर्ज नमूना फॉर्म पीडीएफ तुम्ही खाली दिलेल्या लिंकवर डाउनलोड करू शकता.
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना GR आणि अर्ज नमूना PDFबाल संगोपन योजना लाभार्थी निवड प्रक्रिया
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना (Bal Sangopan Yojana) अंतर्गत लाभार्थ्यांची निवड निश्चित निकषांनुसार केली जाते. यासाठी बालकाची परिस्थिती, आवश्यक कागदपत्रे आणि सामाजिक तपासणी अहवालाचा विचार करून अंतिम निर्णय घेतला जातो.
अर्ज प्राप्त झाल्यानंतर संबंधित मान्यताप्राप्त स्वयंसेवी संस्था किंवा जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी कार्यालयाकडून बालक व संगोपनकर्त्याची सामाजिक तपासणी (Social Investigation) केली जाते. त्यामध्ये बालकाची कौटुंबिक, सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीची पडताळणी केली जाते.
तपासणी पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित प्रकरण बाल कल्याण समिती (Child Welfare Committee – CWC) समोर ठेवले जाते. समिती सामाजिक तपासणी अहवाल, आवश्यक कागदपत्रे आणि बालकाची पात्रता तपासून लाभ मंजूर किंवा नामंजूर करण्याचा निर्णय घेते. समितीची मंजुरी मिळाल्यानंतर जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी लाभ मंजुरीचा आदेश जारी करतात.
योजनेअंतर्गत लाभ देताना दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) कुटुंबांतील पात्र बालकांना प्राधान्य दिले जाते. तसेच एकाच बालकाला इतर कोणत्याही समान स्वरूपाच्या शासकीय योजनेचा लाभ मिळत असल्यास त्याची पडताळणी करूनच अंतिम निवड केली जाते. लाभ मंजूर झाल्यानंतर शासनाकडून आर्थिक सहाय्य थेट लाभार्थ्याच्या बँक खात्यात DBT प्रणालीद्वारे जमा केले जाते.
अधिक माहितीसाठी : महिला व बालविकास विभागाच्या अधिकृत वेबसाईटला भेट द्या.
निष्कर्ष
महाराष्ट्र शासनाची गरजू, अनाथ, निराधार आणि संरक्षणाची गरज असलेल्या बालकांसाठी क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना (Bal Sangopan Yojana) ही अत्यंत महत्त्वाची योजना आहे. या योजनेद्वारे पात्र बालकांना दरमहा आर्थिक सहाय्य देऊन त्यांचे संगोपन कुटुंबाच्या वातावरणात व्हावे, शिक्षणात खंड पडू नये आणि त्यांचा सर्वांगीण विकास व्हावा, हा शासनाचा उद्देश आहे.
जर तुमच्या परिसरात या योजनेसाठी पात्र असलेले बालक असेल, तर आवश्यक कागदपत्रांसह संबंधित जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी कार्यालय किंवा बाल कल्याण समितीकडे अर्ज करून या योजनेचा लाभ घेता येतो. शासनाच्या नियमांनुसार योग्य पात्रता पूर्ण केल्यास लाभार्थी बालकाला या योजनेचा लाभ मिळू शकतो.
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना FAQs | वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
बाल संगोपन योजना काय आहे?
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना (Bal Sangopan Yojana) ही महाराष्ट्र शासनाच्या महिला व बाल विकास विभागामार्फत राबविण्यात येणारी योजना आहे. या योजनेअंतर्गत अनाथ, निराधार, एक पालक असलेली तसेच संरक्षण व संगोपनाची गरज असलेल्या 0 ते 18 वर्षे वयोगटातील पात्र बालकांना दरमहा आर्थिक सहाय्य दिले जाते.
बाल संगोपन योजना अर्ज कुठे करायचा?
या योजनेसाठी अर्ज संबंधित जिल्हा महिला व बाल विकास अधिकारी (District Women and Child Development Officer) कार्यालयात किंवा शासनमान्य स्वयंसेवी संस्थेकडे सादर करता येतो. अर्जाची छाननी झाल्यानंतर बाल कल्याण समिती (CWC) लाभाबाबत अंतिम निर्णय घेते.
वडील नसलेल्या मुलांसाठी कोणत्या योजना आहेत?
महाराष्ट्र शासनाची क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना ही एक पालक असलेल्या (आई किंवा वडील नसलेल्या) पात्र बालकांसाठी उपलब्ध आहे. शासनाने निश्चित केलेली पात्रता पूर्ण केल्यास अशा बालकांना या योजनेचा लाभ मिळू शकतो.
महाराष्ट्र बाल संगोपन योजनेबद्दल काय माहिती आहे?
क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले बाल संगोपन योजना ही महाराष्ट्र शासनाची बालकल्याण योजना असून पात्र लाभार्थी बालकांना दरमहा ₹2,250 आर्थिक सहाय्य दिले जाते. या योजनेचा उद्देश बालकांचे कुटुंबामध्ये सुरक्षित संगोपन, शिक्षण, आरोग्य आणि सर्वांगीण विकास सुनिश्चित करणे हा आहे.
