बालकांना मिळणाऱ्या आरोग्य सेवांमध्ये सातत्य, गुणवत्तावाढ आणि वेळेत उपचार उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने समग्र शिशु बाल स्वास्थ्य कार्यक्रम (Samagra Shishu Bal Swasthya Karyakram – SSBSK) महत्त्वाचा ठरत आहे. या कार्यक्रमाची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी छत्रपती संभाजीनगर येथे २ दिवसीय राष्ट्रीय ओरिएंटेशन कार्यशाळेचे आयोजन करण्यात आले आहे.
केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या बाल आरोग्य विभागाच्या वतीने २४ व २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी हॉटेल हयात प्लेस येथे ही कार्यशाळा आयोजित करण्यात आली आहे. राष्ट्रीय स्तरावरील तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनामुळे राज्यातील बाल आरोग्य सेवांना अधिक सक्षम करण्यासाठी या कार्यशाळेला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
या दोन दिवसीय राष्ट्रीय ओरिएंटेशन कार्यशाळेचे उद्घाटन भारत सरकारच्या अपर सचिव तथा अभियान संचालक श्रीमती आराधना पटनाईक आणि माननीय आयुक्त आरोग्य सेवा श्री. संजय काटकर यांच्या हस्ते दीप प्रज्वलन करून करण्यात आले.
यावेळी चाइल्ड हेल्थ डिव्हिजनच्या डॉ. शोभना गुप्ता, WHO India च्या डॉ. पुष्पा देव चौधरी, KSCH-LHMC, नवी दिल्ली येथील डॉ. प्रवीण कुमार, तसेच चाइल्ड हेल्थ डिव्हिजन, NIPPI, UNICEF आणि विविध तज्ज्ञांच्या टीमची उपस्थिती होती.
तसेच आरोग्य सेवा संचालक डॉ. विजय कंदेवाड, अतिरिक्त संचालक डॉ. संदीप सांगळे, उपसंचालक आरोग्य सेवा डॉ. कांचन वानोरे, सहाय्यक उपसंचालक डॉ. दयानंद मोतीपवळे, कुटुंब व कल्याण प्रशिक्षण केंद्राचे प्राचार्य डॉ. संतोष कडले, जिल्हा आरोग्य अधिकारी डॉ. अभय धानोरकर, जिल्हा शल्यचिकित्सक डॉ. कमलाकर मुदखेडकर यांच्यासह अन्य मान्यवर उपस्थित होते.
जन्मापासून ३६ महिन्यांपर्यंतच्या बालकांच्या आरोग्यावर भर
समग्र शिशु बाल स्वास्थ्य कार्यक्रमांतर्गत जन्मापासून ३६ महिन्यांपर्यंतचा कालावधी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे. या वयोगटातील प्रत्येक बालकाला आवश्यक आरोग्य सेवा सातत्याने आणि वेळेत उपलब्ध करून देण्यावर कार्यशाळेत विशेष भर देण्यात येत आहे.
आयुक्त आरोग्य सेवा श्री. संजय काटकर यांनी मार्गदर्शन करताना लहान बालकाला मिळणारी आरोग्य सेवा ही सातत्यपूर्ण असणे आवश्यक आहे, तसेच प्रत्येक घटकातील प्रत्येक बालकापर्यंत ती पोहोचणे महत्त्वाचे असल्याचे स्पष्ट केले.
माता आणि बालकांच्या आरोग्याकडे स्वतंत्रपणे न पाहता त्याकडे एकात्मिक आणि सातत्यपूर्ण दृष्टिकोनातून पाहण्याची गरजही यावेळी अधोरेखित करण्यात आली.
‘At-risk’ बालकांची वेळेत ओळख महत्त्वाची
कार्यशाळेच्या पहिल्या दिवशी समग्र शिशु बाल स्वास्थ्य कार्यक्रमाची सविस्तर माहिती देण्यात आली. यासोबतच माता व बालकांच्या आरोग्य सेवांचा आढावा घेण्यात आला.
नवजात आणि बालकांमधील विविध जोखमींचे वर्गीकरण, ‘At-risk’ बालकांची वेळेत ओळख, त्यांचे योग्य व्यवस्थापन तसेच नवजात व लहान बालकांमधील धोक्याची चिन्हे ओळखण्याबाबत सहभागी अधिकारी व कर्मचाऱ्यांना मार्गदर्शन करण्यात आले.
बालकांमध्ये गंभीर आजाराची लक्षणे दिसून आल्यास त्यांची वेळेत ओळख करून आवश्यक उपचार देणे आणि गरजेनुसार योग्य आरोग्य संस्थेकडे संदर्भसेवा उपलब्ध करून देणे यावरही विशेष भर देण्यात आला.
राष्ट्रीय स्तरावरील तज्ज्ञ मार्गदर्शकांमध्ये डॉ. शोभना गुप्ता, चाइल्ड हेल्थ डिव्हिजन, केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय, डॉ. पुष्पा देव चौधरी, WHO India आणि डॉ. प्रवीण कुमार, KSCH-LHMC, नवी दिल्ली यांचा समावेश आहे.
HBNC आणि HBYC सेवांच्या एकात्मिक अंमलबजावणीवर चर्चा
कार्यशाळेत Home Based Newborn Care (HBNC) आणि Home Based Young Child Care (HBYC) या सेवांच्या एकात्मिक अंमलबजावणीवरही सविस्तर चर्चा करण्यात येत आहे.
जन्मापासून ३६ महिन्यांपर्यंतच्या बालकांसाठी घरातूनच आरोग्य सेवांचा सातत्यपूर्ण दृष्टिकोन विकसित करणे, विविध जोखीम गटांनुसार घरभेटींचे योग्य नियोजन करणे आणि अतिजोखमीच्या बालकांचे नियमित फॉलोअप करणे याबाबत मार्गदर्शन करण्यात येत आहे.
बालकाच्या आरोग्य स्थितीनुसार आवश्यकतेवेळी संदर्भसेवा मिळणे आणि उपचारांची सातत्यपूर्ण उपलब्धता राहणे यावरही विशेष लक्ष देण्यात येत आहे.
मातांच्या आरोग्याकडेही विशेष लक्ष
समग्र बाल आरोग्याच्या दृष्टीने केवळ बालकांचीच नव्हे तर मातांची आरोग्य स्थितीही महत्त्वाची आहे. त्यामुळे प्रसूतीनंतरच्या मातांच्या मानसिक आरोग्याकडे लक्ष देणे, माता आरोग्यातील धोक्याची चिन्हे ओळखणे आणि त्यांचे योग्य व्यवस्थापन करण्याबाबतही कार्यशाळेत मार्गदर्शन केले जात आहे.
त्याचप्रमाणे नवजात आणि लहान बालकांमधील गंभीर आजारांची लवकर ओळख, वेळेत उपचार आणि आवश्यकतेनुसार योग्य संदर्भसेवा याबाबत आरोग्य अधिकारी व कर्मचाऱ्यांचे मार्गदर्शन केले जात आहे.
बाल आरोग्य सेवांच्या गुणवत्तावाढीसाठी कार्यशाळा महत्त्वपूर्ण
समग्र शिशु बाल स्वास्थ्य कार्यक्रमाची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी संबंधित अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांना आवश्यक प्रशिक्षण, मार्गदर्शन तसेच प्रत्यक्ष अंमलबजावणीसंदर्भातील माहिती उपलब्ध करून देणे हा या राष्ट्रीय कार्यशाळेचा प्रमुख उद्देश आहे.
जोखमीच्या बालकांची वेळेत ओळख, प्रभावी फॉलोअप, गुणवत्तापूर्ण उपचार, आवश्यक संदर्भसेवा आणि माता-बाल आरोग्य सेवांमध्ये सातत्य निर्माण करण्याच्या दृष्टीने ही कार्यशाळा महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे.
राष्ट्रीय स्तरावरील तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन आणि विविध आरोग्य यंत्रणांमधील अनुभवांची देवाणघेवाण यामुळे राज्यात जन्मापासून ३६ महिन्यांपर्यंतच्या बालकांसाठी अधिक सक्षम, गुणवत्तापूर्ण आणि सातत्यपूर्ण आरोग्य सेवा व्यवस्था उभारण्यास मदत होणार आहे.
