New Syllabus CCE Method 2026: महाराष्ट्र राज्यातील शालेय शिक्षणामध्ये नवीन अभ्यासक्रमाची अंमलबजावणी टप्प्याटप्प्याने सुरू असून, त्यानुसार शैक्षणिक वर्ष २०२६-२७ साठी मूल्यमापन पद्धतीबाबत महत्त्वाच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत. राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद, महाराष्ट्र, पुणे (SCERT Maharashtra) यांच्याकडून यासंदर्भात परिपत्रक प्रसिद्ध करण्यात आले आहे. या सूचना इयत्ता १ ली ते ८ वीच्या मूल्यमापनाशी तसेच कला शिक्षण आणि व्यावसायिक शिक्षण या विषयांच्या मूल्यमापन प्रक्रियेशी संबंधित आहे.
नवीन अभ्यासक्रमामध्ये काही विषयांची नावे बदलली आहेत, तर काही इयत्तांमध्ये नवीन विषयांचा समावेश करण्यात आला आहे. त्यामुळे या विषयांचे मूल्यमापन नेमके कसे करायचे, कोणत्या विषयांसाठी पूर्वीची पद्धत कायम राहणार आहे आणि विद्यार्थ्यांच्या प्रत्यक्ष कौशल्यांना किती महत्त्व द्यायचे, याबाबत शिक्षकांना स्पष्टता असणे आवश्यक आहे.
या लेखामध्ये संबंधित परिपत्रकातील प्रमुख सूचना, कला शिक्षणासाठी आवश्यक मूल्यमापन साधने आणि इयत्ता ६ वीच्या व्यावसायिक शिक्षणासाठी दिलेली गुणांकन पद्धती सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
Table of Contents
१. नवीन अभ्यासक्रमाची अंमलबजावणी कोणत्या इयत्तामध्ये?
महाराष्ट्रात नवीन अभ्यासक्रमाची अंमलबजावणी शैक्षणिक वर्ष २०२५-२६ पासून टप्प्याटप्प्याने सुरू करण्यात आली आहे. परिपत्रकानुसार नवीन अभ्यासक्रमाची अंमलबजावणी पुढीलप्रमाणे करण्यात आली आहे.
| शैक्षणिक वर्ष | नवीन अभ्यासक्रम लागू असलेल्या इयत्ता |
|---|---|
| २०२५-२६ | इयत्ता १ ली |
| २०२६-२७ | इयत्ता २ री, ३ री, ४ थी आणि ६ वी |
या बदलांच्या अनुषंगाने इयत्ता १ ली ते ८ वीच्या शाळांसाठी विषयानुसार तासिका विभागणी आणि शालेय वेळेचे नियोजन याबाबत यापूर्वी स्वतंत्र परिपत्रकांद्वारे सूचना देण्यात आल्या आहेत.
नवीन अभ्यासक्रमानुसार बालभारतीमार्फत विषयांची पाठ्यपुस्तके उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत. तसेच इयत्ता १ ली आणि २ रीच्या कला शिक्षण, आरोग्य व शारीरिक शिक्षण आणि कार्यशिक्षण या विषयांसाठी ‘खेळू करू शिकू’ ही शिक्षक हस्तपुस्तिका SCERT मार्फत उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.
२. इयत्ता १ ली ते ८ वीच्या मूल्यमापनाबाबत कोणते नियम लागू राहणार?
इयत्ता १ ली ते ८ वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन (Continuous and Comprehensive Evaluation – CCE) ही कार्यपद्धती सन २०१०-११ पासून लागू करण्यात आलेली आहे.
नवीन अभ्यासक्रमानुसार विषयांची रचना बदलत असताना मूल्यमापनाबाबत पुढील महत्त्वाच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
विषयाचे नाव बदलले नसल्यास
नवीन अभ्यासक्रमामध्ये ज्या विषयांच्या नावांमध्ये बदल झालेला नाही, तसेच ज्या विषयांना अद्याप जुना अभ्यासक्रम लागू आहे, त्या विषयांसाठी शासन निर्णय दिनांक २० ऑगस्ट २०१० नुसार विहित केलेली मूल्यमापन पद्धती लागू राहील.
म्हणजेच, केवळ नवीन अभ्यासक्रमाची अंमलबजावणी सुरू झाली आहे म्हणून सर्व विषयांच्या मूल्यमापन पद्धतीत बदल झालेला आहे, असे समजू नये.
विषयाचे नाव बदलले असल्यास
काही विषयांच्या नावांमध्ये बदल करण्यात आले असले, तरी त्या विषयांसाठी पूर्वी निर्धारित केलेली आकारिक आणि संकलित मूल्यमापन पद्धती (Formative and Summative Assessment) लागू राहील.
परिपत्रकात यासाठी ‘परिसर अभ्यास-१ व २’ आणि नवीन अभ्यासक्रमातील ‘आपल्या सभोवतालचे जग-१ व २’ हे उदाहरण दिले आहे. या विषयांसाठी पुढीलप्रमाणे मूल्यमापनाचे प्रमाण निश्चित करण्यात आले आहे.
| इयत्ता | आकारिक मूल्यमापन (Formative) | संकलित मूल्यमापन (Summative) |
|---|---|---|
| इयत्ता ३ री | ६०% | ४०% |
| इयत्ता ४ थी | ६०% | ४०% |
| इयत्ता ५ वी | ५०% | ५०% |
त्यामुळे संबंधित इयत्तांमध्ये मूल्यमापन करताना शिक्षकांनी विषयाचे नवीन नाव आणि त्याला लागू असलेली पूर्वीची मूल्यमापन पद्धती या दोन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
इतर माध्यमांतील अनिवार्य मराठी विषय
इतर माध्यमांच्या शाळांमध्ये शिकविल्या जाणाऱ्या अनिवार्य मराठी विषयाची मूल्यमापन प्रक्रिया प्रचलित पद्धतीनुसार सुरू राहणार आहे.
इयत्ता ५ वी आणि ८ वीच्या वार्षिक परीक्षा
इयत्ता ५ वी आणि इयत्ता ८ वीच्या वार्षिक परीक्षा, पुनर्परीक्षा आणि मूल्यमापन कार्यपद्धती शासन निर्णय दिनांक ७ डिसेंबर २०२३ नुसार निश्चित केलेल्या तरतुदींप्रमाणे लागू राहतील.
३. कार्यानुभव विषयाचे नाव बदलून कार्यशिक्षण
नवीन अभ्यासक्रमातील आणखी एक महत्त्वाचा बदल म्हणजे ‘कार्यानुभव’ या विषयाचे नाव बदलून ‘कार्यशिक्षण’ असे करण्यात आले आहे.
परिपत्रकानुसार कार्यशिक्षण हा विषय इयत्ता ५ वीपर्यंत असणार आहे. या विषयासाठी यापूर्वी कार्यानुभव विषयाला लागू असलेली आकारिक मूल्यमापनाची १०० टक्के पद्धत लागू राहील.
याचा अर्थ कार्यशिक्षण विषयाचे मूल्यमापन करताना विद्यार्थ्यांच्या प्रत्यक्ष सहभागाला, कृतीला आणि शिकण्याच्या प्रक्रियेला महत्त्व दिले जाणार आहे. शिक्षकांनी यासाठी संबंधित शासन निर्णयानुसार निर्धारित केलेल्या सूचना लक्षात घेऊन मूल्यमापन करावे.
४. इयत्ता ६ वीपासून व्यावसायिक शिक्षण विषय सुरू
शैक्षणिक वर्ष २०२६-२७ पासून इयत्ता ६ वीमध्ये व्यावसायिक शिक्षण (Vocational Education) हा विषय नव्याने सुरू करण्यात आला आहे.
या विषयासाठी कार्यानुभव विषयाच्या मूल्यमापनासाठी पूर्वी निर्धारित केलेली आकारिक मूल्यमापनाची १०० टक्के पद्धत लागू राहणार असल्याचे परिपत्रकात नमूद केले आहे. त्यासोबतच इयत्ता ६ वीच्या व्यावसायिक शिक्षण विषयासाठी शिक्षकांना स्वतंत्र आणि सविस्तर मूल्यमापन अंमलबजावणी मार्गदर्शक सूचना देण्यात आल्या आहेत.
या सूचनांमध्ये विद्यार्थ्यांचे केवळ लेखी ज्ञान तपासण्याऐवजी प्रत्यक्ष काम करण्याची क्षमता, कौशल्ये, सुरक्षिततेची जाणीव, सहकार्य, जबाबदारी आणि कामाशी संबंधित मूल्ये यांचे मूल्यमापन करण्यावर भर देण्यात आला आहे.
५. व्यावसायिक शिक्षणाच्या मूल्यमापनात कोणत्या बाबी महत्त्वाच्या?
व्यावसायिक शिक्षणाचा उद्देश विद्यार्थ्यांना विविध प्रकारच्या कामांची ओळख करून देणे, प्रत्यक्ष कौशल्ये विकसित करणे आणि श्रमप्रतिष्ठेची जाणीव निर्माण करणे हा आहे.
त्यामुळे विद्यार्थ्याने अंतिम उत्पादन तयार केले की नाही, एवढ्यावरच त्याचे मूल्यमापन मर्यादित राहणार नाही. विद्यार्थ्याने कामाची योजना कशी केली, कोणती साधने निवडली, काम करताना सुरक्षिततेचे नियम पाळले का, अडचणी आल्यास त्या कशा सोडवल्या आणि स्वतःच्या अनुभवातून काय शिकले, या सर्व बाबींची नोंद घेणे आवश्यक आहे.
मूल्यमापन करताना पुढील तत्त्वे लक्षात घ्यावीत.
- प्रत्येक मूल्यमापन कृती अभ्यासक्रमातील अपेक्षित क्षमता, अध्ययन निष्पत्ती आणि अभ्यासक्रमाच्या उद्दिष्टांशी संबंधित असावी.
- लेखी चाचणीसोबत प्रकल्प, उपक्रम पुस्तिका, प्रात्यक्षिक परीक्षा, क्षेत्रभेट, मौखिक प्रश्नोत्तरे, सादरीकरण आणि विद्यार्थी संचिका यांचा संतुलित वापर करावा.
- विद्यार्थ्याने काम कसे केले, कोणती साधने वापरली आणि अडचणी कशा सोडवल्या याची नोंद ठेवावी.
- गुणांकनाचे निकष किंवा रुब्रिक्स (Assessment Rubrics) विद्यार्थ्यांना आधी समजावून सांगावेत.
- सर्व विद्यार्थ्यांसाठी समान निकष वापरावेत.
- विद्यार्थ्यांच्या भाषिक, सामाजिक, आर्थिक आणि दिव्यांगत्वाशी संबंधित गरजा लक्षात घेऊन त्यांना समावेशक संधी उपलब्ध करून द्याव्यात.
६. व्यावसायिक शिक्षणासाठी ७५% प्रात्यक्षिक आणि २५% लेखी मूल्यमापन
राज्य अभ्यासक्रम आराखडा २०२४ नुसार व्यावसायिक शिक्षणाच्या मूल्यमापनात प्रात्यक्षिक (Practical Assessment) यासाठी ७५% आणि लेखी मूल्यमापन (Written Assessment) यासाठी २५% असा भारांश विचारात घ्यावा, असे मार्गदर्शक सूचनांमध्ये नमूद आहे.
या विषयाचे मूल्यमापन सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापनासंबंधी २० ऑगस्ट २०१० च्या शासन निर्णयाच्या अनुषंगाने करायचे आहे.
व्यावसायिक शिक्षणामध्ये विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कृतीतून शिकण्याच्या संधी दिल्या जात असल्याने प्रकल्प, उपक्रम, प्रात्यक्षिके आणि कामाच्या प्रक्रियेचे निरीक्षण यांना विशेष महत्त्व आहे.
प्रत्येक सत्रातील मूल्यमापन साधने आणि गुण
मार्गदर्शक सूचनांनुसार प्रत्येक सत्रासाठी पुढील मूल्यमापन रचना दिली आहे.
| मूल्यमापन साधन | प्रथम सत्र | द्वितीय सत्र |
|---|---|---|
| लेखी चाचणी (Written Test) | २५ गुण | २५ गुण |
| प्रकल्प (Project) | ३० गुण | ३० गुण |
| उपक्रम पुस्तिका (Activity Book) | १५ गुण | १५ गुण |
| प्रात्यक्षिक परीक्षा (Practical Exam) | १० गुण | १० गुण |
| क्षेत्रभेट / सर्वेक्षण / भूमिकाभिनय / नाट्यीकरण किंवा मुलाखत यांपैकी एक | १० गुण | १० गुण |
| सत्र सादरीकरण (Session Presentation) | १० गुण | लागू नाही |
| विद्यार्थी संचिका / पोर्टफोलिओ (Student Portfolio) | लागू नाही | १० गुण |
| एकूण | १०० गुण | १०० गुण |
या रचनेनुसार दोन्ही सत्रांचे स्वतंत्रपणे १०० गुणांपैकी मूल्यमापन केले जाणार आहे. पहिल्या सत्रात सत्र सादरीकरणासाठी १० गुण आहेत, तर दुसऱ्या सत्रात विद्यार्थी संचिका किंवा पोर्टफोलिओसाठी १० गुण आहेत.
७. वर्षभरात तीन प्रकल्प पूर्ण करणे अनिवार्य
व्यावसायिक शिक्षणाच्या मूल्यमापनातील सर्वांत महत्त्वाच्या सूचनांपैकी एक म्हणजे विद्यार्थ्यांनी वर्षभरात एकूण तीन प्रकल्प पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
हे प्रकल्प पुढील तीन कार्यक्षेत्रांशी संबंधित असतील.
- सजीव आधारित कार्य (Living-Based Activities)
- यंत्र व साहित्य आधारित कार्य (Machine and Material-Based Activities)
- मानवी सेवा आधारित कार्य (Human Service-Based Activities)
प्रत्येक कार्यक्षेत्रातून एक प्रकल्प पूर्ण करणे अपेक्षित आहे. अशा प्रकारे वर्षअखेर तीनही कार्यक्षेत्रांचा विद्यार्थ्यांना अनुभव मिळाला पाहिजे.
प्रकल्पाचे मूल्यमापन करताना विद्यार्थ्याने विषयाची निवड कशी केली, प्रकल्पाची योजना कशी आखली, साधनांची निवड कशी केली, काम करताना सुरक्षिततेचे नियम पाळले का, अडचणी कशा सोडवल्या आणि अंतिम निष्कर्ष कसा मांडला, या बाबींचे टप्प्याटप्प्याने निरीक्षण करावे.
एका सत्रात एका कार्यक्षेत्राचा प्रकल्प पूर्ण केल्यास त्यासाठी ३० गुण द्यावेत. एका सत्रात दोन प्रकल्प पूर्ण केले असल्यास प्रत्येक प्रकल्पाला ३० गुण देऊन त्यांची सरासरी काढून त्या सत्रासाठी प्रकल्पाचे गुण नोंदवावेत.
प्रात्यक्षिक परीक्षेसाठी पूर्ण झालेल्या कार्यक्षेत्रातील प्रकल्प निवडावेत. त्या प्रकल्पांमधील सामायिक कौशल्यांवर आधारित प्रात्यक्षिक परीक्षा घेता येईल. आवश्यकतेनुसार सोडत पद्धतीचाही वापर करता येईल.
दुसऱ्या सत्राच्या अखेरीस दोन्ही सत्रांच्या गुणांची सरासरी १०० पैकी नोंदवावी.
८. प्रकल्पासाठी ३० गुणांचे गुणांकन कसे होणार?
प्रकल्पाचे मूल्यमापन केवळ अंतिम कामाच्या दर्जावर न करता विद्यार्थ्याच्या संपूर्ण प्रक्रियेवर आधारित असणार आहे.
| प्रकल्प मूल्यमापन निकष | गुण |
|---|---|
| विषयाची निवड आणि महत्त्व | ५ |
| प्राथमिक कौशल्ये व कामाशी संबंधित साहित्य आणि पद्धतींचे ज्ञान (CG 1) | ३ |
| कामाच्या क्षेत्रातील व्यावसायिक कौशल्ये व व्यवसायाची उपयुक्तता समजून घेणे (CG 2) | ३ |
| विविध क्षेत्रांमध्ये काम करताना आवश्यक मूल्ये व प्रवृत्ती विकसित करणे (CG 3) | २ |
| घरकामात मदत करण्यासाठी आवश्यक मूलभूत कौशल्ये व ज्ञान (CG 4) | २ |
| विश्लेषण आणि निष्कर्ष | ५ |
| सादरीकरण | ५ |
| जीवन कौशल्ये | ५ |
| एकूण | ३० |
या गुणांकनातून विद्यार्थ्यांची विचार करण्याची क्षमता, प्रत्यक्ष कामातील सहभाग, निरीक्षण, सर्जनशीलता आणि जीवन कौशल्ये यांचा विचार केला जाणार आहे.
शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना प्रकल्प पूर्ण करताना आवश्यक ते मार्गदर्शन द्यावे. विद्यार्थ्याच्या कामातील त्रुटी लक्षात आणून देऊन त्याला सुधारणा करण्याची संधी द्यावी.
९. उपक्रम पुस्तिकेसाठी १५ गुण
व्यावसायिक शिक्षणाच्या उपक्रम पुस्तिकेला (Activity Book) प्रत्येक सत्रात १५ गुण देण्यात आले आहेत.
| उपक्रम पुस्तिकेचे निकष | गुण |
|---|---|
| कार्यपुस्तिकेतील उपक्रमांची पूर्तता | ३ |
| व्यावसायिक शिक्षणाशी संबंधित संकल्पनांचे आकलन | ३ |
| इतर विषयांशी समन्वय किंवा एकत्रीकरण | ३ |
| नियमितपणा | ३ |
| नीटनेटकेपणा | ३ |
| एकूण | १५ |
विद्यार्थ्यांनी उपक्रम पुस्तिकेतील कामे नियमितपणे पूर्ण करणे आवश्यक आहे. तीनही कार्यक्षेत्रांतील उपक्रमांच्या दिनांकित नोंदी असाव्यात. शिक्षकांनी त्या तपासून आपली तपासणी किंवा स्वाक्षरी नोंदवावी.
१०. प्रात्यक्षिक परीक्षा आणि क्षेत्रभेटीचे गुणांकन
प्रात्यक्षिक परीक्षा – १० गुण
प्रात्यक्षिक परीक्षेत विद्यार्थ्याला प्रत्यक्ष काम करता येते का, साधनांचा सुरक्षित वापर करता येतो का आणि कामातील टप्पे योग्य प्रकारे पूर्ण करता येतात का, हे तपासले जाईल.
| मूल्यमापन निकष | गुण |
|---|---|
| साहित्य किंवा साधनांची निवड आणि सुरक्षित वापर | २ |
| कृतीचे टप्पे | २ |
| कामातील अचूकता | ४ |
| निरीक्षण | २ |
| एकूण | १० |
क्षेत्रभेट, सर्वेक्षण, भूमिकाभिनय किंवा नाट्यीकरण – १० गुण
या साधनांमधून विद्यार्थ्यांचा प्रत्यक्ष सहभाग, माहिती संकलन आणि व्यावसायिक कामाची ओळख तपासली जाईल.
| मूल्यमापन निकष | गुण |
|---|---|
| तयारी, नियोजन, सहभाग आणि सक्रियता | २ |
| निरीक्षण आणि व्यावहारिक कौशल्ये | २ |
| माहिती संकलन आणि नोंदी | २ |
| व्यावसायिक कार्याची ओळख व श्रमप्रतिष्ठेची जाणीव | २ |
| निष्कर्ष | २ |
| एकूण | १० |
क्षेत्रभेट किंवा सर्वेक्षण करताना विद्यार्थ्यांनी केवळ माहिती गोळा करणे अपेक्षित नाही, तर त्या माहितीचे निरीक्षण करून निष्कर्ष मांडणेही महत्त्वाचे आहे.
मुलाखत – १० गुण
मुलाखत हे मूल्यमापन साधन निवडल्यास विद्यार्थ्यांची पूर्वतयारी, प्रश्नांची गुणवत्ता, संभाषण कौशल्ये, माहितीची अचूक नोंद आणि निष्कर्ष यांचा विचार करावा.
| मूल्यमापन निकष | गुण |
|---|---|
| पूर्वतयारी, प्रश्नांची गुणवत्ता आणि सुसंगती | २ |
| संभाषण कौशल्य | २ |
| व्यावसायिक कार्याची ओळख व श्रमप्रतिष्ठेची जाणीव | २ |
| माहितीची नोंद व अचूकता | २ |
| विश्लेषण व निष्कर्ष | २ |
| एकूण | १० |
११. सत्र सादरीकरण आणि विद्यार्थी पोर्टफोलिओ
पहिल्या सत्रात विद्यार्थ्यांच्या सादरीकरणासाठी (Presentation) १० गुण देण्यात आले आहेत. सादरीकरण करताना विद्यार्थ्याचे विषयज्ञान, मांडणीची पद्धत, आत्मविश्वास, संवादशैली, वेळेचे नियोजन, सर्जनशीलता आणि प्रश्नोत्तरांमधील सहभाग तपासला जाईल.
दुसऱ्या सत्रात विद्यार्थी संचिका किंवा पोर्टफोलिओ (Student Portfolio) यासाठी १० गुण निर्धारित केले आहेत.
पोर्टफोलिओमध्ये विद्यार्थ्याने वर्षभरात केलेली निवडक कामे, प्रकल्प, निरीक्षणे, नोंदी, अभिप्राय आणि स्वतःच्या प्रगतीचे पुरावे समाविष्ट असावेत.
पोर्टफोलिओचे मूल्यमापन पुढील बाबींवर आधारित असेल.
- सामग्रीची पूर्णता – २ गुण
- सर्जनशीलता आणि सादरीकरण – २ गुण
- नियमितता आणि वेळेवर सादरीकरण – १ गुण
- शैक्षणिक सहभाग – २ गुण
- आत्ममूल्यमापन आणि चिंतन – १ गुण
- प्रगती आणि सुधारणा – १ गुण
- सातत्यपूर्ण प्रयत्न – १ गुण
यामुळे विद्यार्थ्याने वर्षभरात केलेल्या कामाचा आणि त्याच्या कौशल्यविकासाचा आढावा घेणे शक्य होईल.
१२. जीवन कौशल्यांचे मूल्यमापन कसे करावे?
व्यावसायिक शिक्षणामध्ये विद्यार्थ्यांना कामाचे ज्ञान देण्यासोबतच दैनंदिन जीवनात उपयोगी पडणारी कौशल्ये विकसित करण्यावर भर देण्यात आला आहे.
जीवन कौशल्यांचे (Life Skills) मूल्यमापन करताना पुढील बाबींचा विचार करावा.
- संवाद कौशल्य (Communication Skills)
- संघकार्य (Teamwork)
- नेतृत्वगुण (Leadership)
- समस्या सोडवण्याची क्षमता (Problem-Solving Skills)
- भावनिक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence)
- वेळेचे व्यवस्थापन (Time Management)
- तणाव व्यवस्थापन (Stress Management)
- आत्मविश्वास आणि सादरीकरण कौशल्य (Confidence and Presentation Skills)
या जीवन कौशल्यांसाठी स्वतंत्र गुण निश्चित करण्यात आलेले नाहीत. निवडलेल्या मूल्यमापन साधनाच्या गुणांकनामध्येच या कौशल्यांचा विचार करायचा आहे.
उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्याने गटामध्ये प्रकल्प पूर्ण केला असल्यास त्याचे संघकार्य, जबाबदारी, संवाद आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता यांचे निरीक्षण करता येईल.
१३. कला शिक्षणाच्या मूल्यमापनासाठी नवीन सूचना
राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० (National Education Policy – NEP 2020) अंतर्गत कला शिक्षणामध्ये दृश्यकला आणि प्रायोगिक कलांचा एकात्मिक दृष्टिकोन स्वीकारण्यात आला आहे.
कला शिक्षणामध्ये पुढील चार प्रमुख कलागटांचा समावेश आहे.
- दृश्यकला (Visual Arts)
- रंगमंच (Theatre)
- संगीत (Music)
- नृत्य व हालचाल (Dance and Movement)
शैक्षणिक वर्ष २०२६-२७ पासून इयत्ता ३ री, ४ थी आणि ६ वीमध्ये नवीन अभ्यासक्रम लागू झाल्यामुळे कला शिक्षणाच्या आकारिक मूल्यमापनासाठी सन २०१० च्या शासन निर्णयातील आठ साधन-तंत्रांपैकी किमान पाच साधन-तंत्रांचा वापर करावा, असे सूचित करण्यात आले आहे. यामध्ये विशेषतः दोन साधनांचा वापर अनिवार्य करण्यात आला आहे.
सादरीकरण (Presentation)
विद्यार्थ्यांनी केलेल्या कलाकृती, प्रत्यक्ष कलाविष्कार आणि सादरीकरण कौशल्यांचे मूल्यमापन या साधनाद्वारे करावे.
विद्यार्थी केवळ कागदावर चित्र काढतो की नाही, एवढेच पाहायचे नसून त्याची कल्पकता, कलाकृती सादर करण्याची पद्धत, साहित्याची योग्य निवड, लय-ताल, आत्मविश्वास आणि सादरीकरणानंतरच्या चर्चेतील सहभाग यांचाही विचार करावा.
विद्यार्थ्यांनी दृश्यकला तसेच रंगमंच, संगीत, नृत्य व हालचाल या कलागटांमध्ये केलेल्या प्रात्यक्षिक कृतींचे प्रत्यक्ष सादरीकरण करण्याची संधी मिळाली पाहिजे.
लेखी चाचणी (Written Test)
कला शिक्षणाच्या मूल्यमापनासाठी लेखी चाचणी घेणेही अनिवार्य आहे. या चाचणीमध्ये विद्यार्थ्यांचे कलाविषयक सैद्धांतिक ज्ञान, संकल्पनांची समज, निरीक्षणशक्ती, सौंदर्यदृष्टी आणि आकलनक्षमता तपासावी.
लेखी चाचणीमध्ये पुढील बाबींचा समावेश करता येईल.
- चारही कलागटांशी संबंधित सैद्धांतिक आणि वैचारिक माहिती.
- विविध लोककलांची ओळख आणि माहिती.
- रंग आणि कलासाहित्याची ओळख.
- कलासंकल्पनांचे आकलन.
- कलेचा उपयोग आणि कलाकृतींचे रसग्रहण.
त्यामुळे कला शिक्षणाच्या मूल्यमापनात प्रत्यक्ष कलाविष्कार आणि लेखी ज्ञान या दोन्ही बाबींचा समतोल राखणे आवश्यक आहे.
१४. समग्र प्रगती पत्रक (HPC) बाबत काय सांगितले आहे?
सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन प्रक्रियेतील समग्र प्रगती पत्रक (Holistic Progress Card – HPC) हा एक भाग आहे. सध्याच्या स्थितीत राज्यातील काही शाळांमध्ये HPC ची अंमलबजावणी प्रायोगिक स्वरूपात सुरू आहे. अशा शाळांनीही २० ऑगस्ट २०१० च्या शासन निर्णयानुसार मूल्यमापनासंबंधी कार्यवाही करावी.
HPC ची राज्यभर सार्वत्रिक अंमलबजावणी करण्याबाबत पुढील काळात स्वतंत्र सूचना देण्यात येतील, असे परिपत्रकात स्पष्ट केले आहे.
१५. शिक्षक आणि मुख्याध्यापकांनी कोणती काळजी घ्यावी?
नवीन मूल्यमापन पद्धतीची अंमलबजावणी करताना शिक्षक आणि मुख्याध्यापकांनी नियोजनबद्ध काम करणे आवश्यक आहे.
व्यावसायिक शिक्षणाच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार शैक्षणिक वर्षाच्या सुरुवातीलाच इयत्तेनुसार तीनही कार्यक्षेत्रांतील प्रकल्प, अपेक्षित क्षमता, अध्ययन निष्पत्ती आणि मूल्यमापनाचे वार्षिक नियोजन तयार करावे.
प्रत्येक प्रकल्पासाठी उद्दिष्टे, आवश्यक साहित्य, कृतीची प्रक्रिया, सुरक्षिततेचे नियम, निरीक्षणे, निष्कर्ष, सादरीकरण आणि विद्यार्थ्याचे स्वयंमूल्यमापन यांची नोंद ठेवावी.
प्रकल्प आणि उपक्रम पुस्तिकेचे मूल्यमापन केवळ सत्राच्या शेवटी न करता प्रत्येक टप्प्यावर करावे. विद्यार्थ्यांना आवश्यक अभिप्राय (Feedback) देऊन त्यांच्या कामामध्ये सुधारणा करण्यासाठी मार्गदर्शन करावे.
प्रत्येक मूल्यमापनानंतर गुण, कामाचे पुरावे, शिक्षकांचा अभिप्राय आणि पुढील सुधारणा यांची संक्षिप्त नोंद ठेवावी. सत्राच्या अखेरीस विद्यार्थी, पालक आणि मुख्याध्यापकांना विद्यार्थ्याच्या कौशल्यविकासाचा आढावा द्यावा.
इयत्ता ३ री आणि ४ थीसाठी कार्यशिक्षण विषयाचे आकारिक मूल्यमापन करताना शासन निर्णय २०१० नुसार कार्यानुभव विषयासाठी दिलेल्या सूचनांचा आधार घ्यावा.
१६. नवीन मूल्यमापन पद्धतीबाबत महत्त्वाचे निष्कर्ष
शैक्षणिक वर्ष २०२६-२७ साठी दिलेल्या सूचनांमधून काही महत्त्वाच्या बाबी स्पष्ट होतात.
- इयत्ता १ ली ते ८ वीच्या मूल्यमापनासाठी लागू असलेली पूर्वीची पद्धती विषयाच्या स्वरूपानुसार सुरू राहणार आहे.
- काही विषयांची नावे बदलली असली तरी त्यांच्यासाठी पूर्वी निर्धारित केलेली मूल्यमापन पद्धती लागू राहील.
- कार्यानुभव या विषयाचे नाव बदलून कार्यशिक्षण करण्यात आले असून तो इयत्ता ५ वीपर्यंत असेल.
- इयत्ता ६ वीपासून व्यावसायिक शिक्षण विषय सुरू करण्यात आला आहे.
- व्यावसायिक शिक्षणासाठी प्रात्यक्षिकाला ७५% आणि लेखी मूल्यमापनाला २५% असा भारांश विचारात घ्यावा.
- व्यावसायिक शिक्षणामध्ये वर्षभरात तीन कार्यक्षेत्रांमधून प्रत्येकी एक असे तीन प्रकल्प पूर्ण करणे अपेक्षित आहे.
- कला शिक्षणाच्या मूल्यमापनासाठी किमान पाच साधन-तंत्रे वापरायची असून सादरीकरण आणि लेखी चाचणी अनिवार्य आहेत.
- HPC ची सार्वत्रिक अंमलबजावणी करण्याबाबत स्वतंत्र सूचना पुढील काळात देण्यात येतील.
सुधारित मूल्यमापन पद्धती परिपत्रक PDF
- नवीन अभ्यासक्रमानुसार सुधारित मूल्यमापन पद्धती परिपत्रक PDF डाउनलोड करा
- सन 2010-11 या शैक्षणिक वर्षापासून इयत्ता 1 ली ते 8 वी साठी मुल्‍यमापन कार्यपध्‍दती लागू करण्याबाबत दिनांक 20/08/2010 शासन निर्णय PDF डाउनलोड करा
- महाराष्ट्र बालकांचा मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा अधिकार हक्क नियम, २०२३ (सुधारणा) अधिसूचनेनुसार इयत्ता 5 वी व इयत्ता 8 वी साठी वार्षिक परीक्षा, पुनर्परीक्षा व मूल्यमापन कार्यपद्धती निश्चित करणेबाबत दिनांक 7/12/2023 शासन निर्णय PDF डाउनलोड करा
- राज्यात सन 2025-26 पासून राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 च्या अनुषंगाने नवीन अभ्यासक्रम व पाठ्यक्रमाची अंमलबजावणी टप्प्या-टप्प्याने करणेबाबत दिनांक 14-07-2025 रोजीचा शासन निर्णय डाउनलोड करा
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. नवीन मूल्यमापन सूचना कोणत्या शैक्षणिक वर्षासाठी आहेत?
या सूचना शैक्षणिक वर्ष २०२६-२७ साठी आहेत.
२. इयत्ता ३ री आणि ४ थीच्या ‘आपल्या सभोवतालचे जग’ विषयाचे मूल्यमापन कसे होईल?
परिपत्रकानुसार आकारिक मूल्यमापन ६०% आणि संकलित मूल्यमापन ४०% या प्रमाणात होईल.
३. इयत्ता ५ वीच्या याच विषयासाठी मूल्यमापनाचे प्रमाण किती आहे?
इयत्ता ५ वीमध्ये आकारिक मूल्यमापन ५०% आणि संकलित मूल्यमापन ५०% असे प्रमाण राहील.
४. कार्यशिक्षण विषयाचे मूल्यमापन कसे करायचे?
कार्यशिक्षण विषयासाठी कार्यानुभव विषयाला लागू असलेली आकारिक मूल्यमापनाची १००% पद्धती लागू राहील.
५. व्यावसायिक शिक्षणासाठी वर्षभरात किती प्रकल्प करावे लागतील?
वर्षभरात सजीव आधारित कार्य, यंत्र व साहित्य आधारित कार्य आणि मानवी सेवा आधारित कार्य या तीनही क्षेत्रांमधून प्रत्येकी एक, असे एकूण तीन प्रकल्प पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
६. कला शिक्षणाच्या मूल्यमापनात कोणत्या दोन बाबी अनिवार्य आहेत?
सादरीकरण (Presentation) आणि लेखी चाचणी (Written Test) या दोन साधनांचा वापर अनिवार्य आहे.
७. HPC सर्व शाळांमध्ये लागू झाले आहे का?
परिपत्रकानुसार सध्या काही शाळांमध्ये HPC ची अंमलबजावणी प्रायोगिक स्वरूपात सुरू आहे. सार्वत्रिक अंमलबजावणीबाबत पुढील सूचना स्वतंत्रपणे दिल्या जातील.
निष्कर्ष
महाराष्ट्र राज्यात नवीन अभ्यासक्रमानुसार शैक्षणिक वर्ष २०२६-२७ साठी मूल्यमापन पद्धतीबाबत देण्यात आलेल्या सूचना शिक्षक, मुख्याध्यापक आणि शाळा व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाच्या आहेत. विषयांच्या नावांमधील बदल, कार्यशिक्षणाची अंमलबजावणी, इयत्ता ६ वीतील व्यावसायिक शिक्षण आणि कला शिक्षणासाठी निश्चित केलेली मूल्यमापन साधने या सर्व बाबी समजून घेणे आवश्यक आहे.
विशेषतः व्यावसायिक शिक्षणामध्ये विद्यार्थ्यांचे केवळ लेखी ज्ञान तपासण्याऐवजी प्रत्यक्ष कौशल्ये, सुरक्षित काम करण्याची सवय, सहकार्य, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि श्रमप्रतिष्ठेची जाणीव यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. शिक्षकांनी वार्षिक नियोजन तयार करून प्रत्येक मूल्यमापनाची योग्य नोंद ठेवावी आणि विद्यार्थ्यांना त्यांच्या प्रगतीनुसार मार्गदर्शन करावे.
