Teacher Earned Leave : जनगणना व BLO चे राष्ट्रीय कर्तव्य करणाऱ्या राज्यातील प्राथमिक, माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षकांच्या अर्जित रजेची नोंद सर्व्हिस बुकात करणेबाबत शिक्षण संचालनालय कार्यालकडून शालेय शिक्षण विभाग, मंत्रालय महाराष्ट्र राज्य यांच्याकडे पुढील कार्यवाहीसाठी पाठविण्यात आले आहे. सविस्तर वाचा.
माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षकांच्या अर्जित रजा नोंद सर्व्हिस बुकात करणेबाबत परिपत्रक दि 06/10/2026
जनगणना आणि BLO चे काम हे केवळ अतिरिक्त काम नसून, शासनाने शिक्षकांवर सोपविलेले राष्ट्रीय कर्तव्य आहे. मात्र हेच कर्तव्य बजावणाऱ्या माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षकांना अर्जित रजेच्या लाभाबाबत वेगळे निकष का? असा सवाल आता उपस्थित झाला आहे.
नियमित अध्यापनाचे काम बाजूला ठेवून जनगणना आणि बी.एल.ओ.च्या कामासाठी शिक्षकांना शासनाच्या आदेशानुसार प्रत्यक्ष क्षेत्रात काम करावे लागते. मतदार याद्यांशी संबंधित काम, नागरिकांची माहिती, पडताळणी आणि इतर प्रशासकीय जबाबदाऱ्या पार पाडताना शिक्षकांना आपल्या नियमित शैक्षणिक कामकाजाव्यतिरिक्त मोठी जबाबदारी सांभाळावी लागते.
याच पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्र राज्य शिक्षक सेना सोलापूर यांनी माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षकांच्या अर्जित रजेच्या नोंदीबाबत शासनाकडे महत्त्वाची मागणी केली आहे. यासंदर्भातील दिनांक ०८ सप्टेंबर २०२६ रोजीचे निवेदन शिक्षण संचालनालयाकडे प्राप्त झाले आहे.
प्राथमिक शिक्षकांना लाभ, मग माध्यमिक शिक्षकांना का नाही?
शिक्षण संचालक प्राथमिक यांनी २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी अर्जित रजेच्या लाभासंदर्भात आदेश निर्गमित केले आहेत. त्यामुळे समान स्वरूपाचे राष्ट्रीय कर्तव्य बजावणाऱ्या माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षकांनाही त्याच धर्तीवर लाभ मिळावा, अशी मागणी करण्यात आली आहे.
एकाच शासनाच्या आदेशानुसार, एकाच प्रकारचे राष्ट्रीय कर्तव्य पार पाडणाऱ्या शिक्षकांना केवळ प्राथमिक आणि माध्यमिक अशा वर्गवारीमुळे वेगवेगळे लाभ मिळणे योग्य ठरेल का, असा प्रश्न शिक्षकांकडून उपस्थित केला जात आहे.
शिक्षकांचे म्हणणे स्पष्ट आहे. जनगणना किंवा BLO चे काम शिक्षकांनी स्वतःच्या इच्छेने स्वीकारलेले नसते. शासनाच्या आदेशानुसार हे काम करावे लागते. त्यामुळे या काळात प्रत्यक्ष केलेले काम त्यांच्या सेवाकालाचा भाग म्हणून विचारात घेऊन त्यानुसार अर्जित रजेचा लाभ मिळणे आवश्यक आहे.
सर्व्हिस बुकमध्ये अर्जित रजेची नोंद करण्याची मागणी
राष्ट्रीय कर्तव्य बजावलेल्या माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षकांनी प्रत्यक्ष केलेल्या कामाच्या दिवसांच्या प्रमाणात अर्जित रजा त्यांच्या सर्व्हिस बुकमध्ये जमा करण्याचे निर्देश संबंधित शिक्षणाधिकारी आणि मुख्याध्यापकांना देण्यात यावेत, अशी मागणी निवेदनातून करण्यात आली आहे.
यामुळे शिक्षकांच्या सेवाविषयक नोंदी अधिक स्पष्ट होतील आणि राष्ट्रीय कर्तव्य बजावलेल्या कालावधीचा योग्य विचार होऊ शकेल.
जुन्या प्रकरणांनाही लाभ मिळावा
ही मागणी केवळ भविष्यात जनगणना किंवा BLO चे काम करणाऱ्या शिक्षकांपुरती मर्यादित ठेवू नये, अशीही मागणी करण्यात आली आहे.
यापूर्वी जनगणना व BLO चे काम केलेल्या माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक शिक्षकांनाही या निर्णयाचा पूर्वलक्षी प्रभावाने लाभ द्यावा, अशी मागणी करण्यात आली आहे.
अनेक शिक्षकांनी यापूर्वी शासनाच्या आदेशानुसार ही जबाबदारी पार पाडली आहे. त्यामुळे नवीन आदेश झाल्यास त्याचा लाभ केवळ पुढील कालावधीपुरता मर्यादित न ठेवता पूर्वी राष्ट्रीय कर्तव्य बजावलेल्या शिक्षकांनाही मिळावा, अशी भूमिका मांडण्यात आली आहे.
समान काम, समान लाभाची मागणी
शिक्षक संघटनेने या प्रकरणात समान राष्ट्रीय कर्तव्य बजावणाऱ्या शिक्षकांना समान निकष आणि समान लाभ मिळावा, यावर भर दिला आहे.
प्राथमिक शिक्षकांना एखाद्या राष्ट्रीय कर्तव्याच्या कालावधीसाठी अर्जित रजेचा लाभ दिला जात असेल आणि माध्यमिक किंवा उच्च माध्यमिक शिक्षकांनीही त्याच स्वरूपाचे काम शासनाच्या आदेशाने केले असेल, तर दोन्ही शिक्षकांमध्ये भेदभाव का केला जावा, हा या मागणीमागील प्रमुख प्रश्न आहे.
जिल्हानिहाय कार्यवाहीसाठी स्पष्ट सूचना देण्याची मागणी
या निर्णयाची अंमलबजावणी करताना जिल्हानिहाय वेगवेगळी पद्धत अवलंबली जाऊ नये, यासाठी सर्व विभागीय शिक्षण उपसंचालक आणि शिक्षणाधिकारी (माध्यमिक) यांना स्पष्ट सूचना निर्गमित करण्याची मागणीही करण्यात आली आहे.
कारण शासनस्तरावर निर्णय झाला तरी त्याची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी जिल्हा आणि शाळास्तरावर योग्य पद्धतीने झाली नाही, तर पुन्हा शिक्षकांना कार्यालयीन फेऱ्या माराव्या लागू शकतात.
आता शासनाच्या निर्णयाकडे शिक्षकांचे लक्ष
जनगणना आणि BLO चे काम हे शिक्षकांच्या नियमित अध्यापनाच्या जबाबदारीपेक्षा वेगळे असले तरी ते शासनाच्या आदेशाने पार पाडलेले राष्ट्रीय कर्तव्य आहे. त्यामुळे त्या काळातील प्रत्यक्ष कामाचा सेवाविषयक लाभ शिक्षकांना मिळावा, ही मागणी आता पुढे आली आहे.
यासंदर्भात शिक्षण संचालनालय (माध्यमिक व उच्च माध्यमिक) महाराष्ट्र राज्य यांनी मा. प्रधान सचिव, शालेय शिक्षण व क्रीडा विभाग महाराष्ट्र राज्य यांच्याकडे सदर निवेदन दिनांक 06/10/2026 रोजी सादर केले आहे.
प्राथमिक शिक्षकांच्या अर्जित रजा नोंद सर्व्हिस बुकात करणेबाबत परिपत्रक दि 26/08/2026
“जनगणना व BLO” चे राष्ट्रीय कर्तव्य करणाऱ्या शिक्षकांच्या अर्जित रजेची नोंद सर्व्हिस बुकात करणेबाबतचे अध्यक्ष, शिक्षक महासंघ कोकण विभाग, निमंत्रित सदस्य प्रदेश कार्यकारिणी भाजपा महाराष्ट्र यांचे दि.११ मे, २०२६ चे निवेदन मा. शिक्षण आयुक्तालय, महाराष्ट्र राज्य, पुणे कार्यालयाकडुन संचालनालयास प्राप्त झाले आहे. (प्रत संलग्न)
विषयांकित निवेदनामध्ये नमुद करण्यात आल्यानुसार, “महाराष्ट्र खाजगी शाळांतील कर्मचारी (सेवेच्या शर्ती) नियमावली १९८० अन्वये सुट्टी काळात काम केल्यास शिक्षकांना अर्जित रजा देता येते. तसेच या अर्जित रजेची नोंद शिक्षकांच्या सर्व्हिस बुकात करता येते, तथापि अनेक शाळांमध्ये ह्या रजा सर्व्हिस बुका मध्ये मांडल्या जात नाही आणि शिक्षकांना या बदली रजांचा लाभ देत नसल्याच्या अनेक तक्रारी येत असतात.
राज्यातील हजारो शिक्षकांच्या सेवा “जनगणना तसेच बी.एल.ओ.” च्या कामासाठी अधिग्रहित केल्या असून मे महिन्याच्या हक्काच्या सुट्टीतही शिक्षकांना हे काम करावे लागत आहे.
रजेच्या कालावधीत (उन्हाळी, हिवाळी सुट्ट्या) काम केल्यास शिक्षकांना त्यांच्या सर्व्हिस बुक (सेवा पुस्तक) मध्ये नोंद करता येते आणि अशा कामासाठी ‘अर्जित रजा (Earned Leave EL) मिळण्याचा अधिकार असतो. काम पूर्ण केल्यावर सेवेच्या पुस्तकात (Service Book) या कालावधीची नोंद करणे अनिवार्य आहे.
अर्जित रजा (Earned Leave) सुट्टीच्या काळात काम केल्यास, जितके दिवस काम केले आहे. त्या प्रमाणात अर्जित रजा कर्मचाऱ्याच्या खात्यात जमा केली जाते त्याची नोंद सर्व्हिस बुकात केली जाते” असे नमुद करण्यात आले आहे.
विषयांकित निवेदनातील बाब ही धोरणात्मक स्वरुपाची असल्याने याअनुषंगाने शालेय शिक्षण विभाग, मंत्रालय महाराष्ट्र राज्य यांच्याकडे पुढील कार्यवाहीसाठी सविनय सादर करण्यात आले आहे. अधिक माहितीसाठी खालील परिपत्रक वाचा.
